ทุกวันที่ 8 มีนาคมที่เป็นวันสตรีสากล มักจะมีบทสนทนาเรื่อง “ผู้หญิง” ปรากฏขึ้นพร้อมภาพของการเฉลิมฉลอง ความสำเร็จ หรือถ้อยคำให้กำลังใจที่สวยงาม แต่ใต้ช่อดอกไม้และคำอวยพรเหล่านั้น ปัจจุบันยังพบว่ามีชีวิตของผู้หญิงจำนวนมากที่ยังต้องต่อสู้กับโครงสร้างอำนาจแบบเดิมๆ ทั้งในประเทศไทยและอีกหลายประเทศทั่วโลกอย่างไม่สิ้นสุด ทั้งในบ้าน ที่ทำงาน เรือนจำ โลกออนไลน์ พื้นที่ทางการเมือง ตลอดจนแนวหน้าของการเป็นผู้หญิงนักปกป้องสิทธิมนุษยชนที่ออกมาปกป้องทรัพยากรธรรมชาติในชุมชนของตัวเอง

20 ปีที่ผ่านมา เราย้ายประเทศมาแล้วกว่า 7 แห่ง ทั้งกรุงเทพฯ และศรีลังกาช่วงสงครามกลางเมือง

เมื่อการตั้งคำถามเริ่มมีต้นทุนหรือมีราคาที่ต้องจ่ายด้วยเงิน ชีวิต หรือจิตใจ คนก็อาจจะค่อยๆ เลือกเงียบ และเมื่อความเงียบค่อยๆ กลืนกินพื้นที่สาธารณะ การตรวจสอบผู้มีอำนาจก็อาจจะอ่อนแรงหรืออ่อนกำลังลง ขณะที่การต่อต้านคอร์รัปชันก็อาจถดถอยลง ความโปร่งใสก็ลดน้อยลงตามไ่ปด้วย และท้ายที่สุดความเชื่อมั่นทางเศรษฐกิจรวมถึงภาพรวมของประเทศก็อาจสั่นคลอนไปพร้อมกัน

ในห้องสอบสวนสถานีตำรวจหรือในค่ายทหารที่ประชาชนเข้าไม่ถึง อาจทำให้ความจริงที่มักจะเป็นสิ่งแรกถูกทำให้สูญหายไปพร้อมกับอิสรภาพของใครบางคน วันที่ 22 กุมภาพันธ์ 2566 ประเทศไทยประกาศใช้ พ.ร.บ.ป้องกันและปราบปรามการทรมานและการกระทำให้บุคคลสูญหาย พ.ศ. 2565 กฎหมายฉบับนี้ไม่ได้เป็นเพียงตัวอักษรที่อยู่ในราชกิจจานุเบกษา แต่กฎหมายนี้คือลมหายใจของผู้ที่เคยถูกกระทำจากเจ้าหน้าที่รัฐ คือหยาดน้ำตาของครอบครัวผู้สูญหาย และคือความพยายามที่จะบอกว่ารัฐไม่มีสิทธิ์พรากชีวิตหรือศักดิ์ศรีของใครไปแบบผิดๆ ได้

“วันที่กองทัพออกหมายจับผม เราต้องหนีทันที ผมจำใจทิ้งกล้องภาพยนตร์ตัวใหญ่ไว้ แต่คว้ากล้องตัวนี้มาเพราะมันใส่ในกระเป๋าเสื้อได้ ระหว่างการหลบหนีและจนถึงวันนี้ ในชีวิตที่ต้องพลัดถิ่น กล้องเล็กๆ ตัวนี้ช่วยรักษาไฟในใจผมเอาไว้ ผมยังใช้มันอยู่ตลอด และมันพิสูจน์ให้เห็นว่าแพสชันสำคัญกว่าสเปก (กล้อง) เสมอ”

เข็มนาฬิกาเคลื่อนเข้าสู่ปีใหม่ 2026 คำถามในใจคนรุ่นใหม่หรือคนเจนใหม่ๆ ในตอนนี้อาจไม่ใช่แค่ “เรียนจบแล้วจะไปทำอาชีพอะไร” แต่เป็นคำถามที่ขยับไปมากกว่านั้นคือ “เรากำลังจะใช้ชีวิตอยู่ในสังคมแบบไหน” ต้นปีที่ผ่านมา เราเดินทางล่องใต้มุ่งหน้าสู่มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี (ม.อ.ปัตตานี) จึงได้ไปพบกับ “นามีร่า บิลเหล็ม” หรือ “เช่” นักศึกษาเฟรชชี่ปี 1 คณะรัฐศาสตร์ เอกความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ

โค้งสุดท้ายก่อนการเลือกตั้งในวันที่ 8 กุมภาพันธ์นี้ หลากหลายพรรคชูนโยบายมากมายเพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตและเศรษฐกิจ รวมไปถึงการส่งเสริมสิทธิมนุษยชน แต่ในบรรดานโยบายอันมากมายนั้นมีข้อกังวลสำคัญคือบางพรรคการเมืองนำ ‘โทษประหารชีวิต’ เป็นแคมเปญหาเสียงเพื่อปราบปรามอาชญากรรม เช่น คอร์รัปชัน สแกมเมอร์ และการข่มขืน 

แอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล, ฟอร์ติฟาย ไรท์ส (Fortify Rights) และฮิวแมน ไรท์ส วอทช์ (Human Rights Watch) กล่าวในวันนี้ว่า คณะรัฐบาลทหารของเมียนมาได้กระทำการปราบปรามและละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างแพร่หลายในทุกมิติของชีวิตในประเทศ นับตั้งแต่การยึดอำนาจเมื่อวันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2564 การกระทำอันโหดร้ายของกองทัพนับตั้งแต่การรัฐประหาร ซึ่งรวมถึงอาชญากรรมสงครามและอาชญากรรมต่อมนุษยชาติ ได้ทวีความรุนแรงมากยิ่งขึ้นในช่วงปีที่ผ่านมา ขณะที่คณะรัฐบาลทหารพยายามที่จะเสริมสร้างอำนาจการปกครองของตนผ่านปฏิบัติการทางทหารที่ละเมิดสิทธิและการจัดการเลือกตั้งที่ถูกจัดฉากขึ้น

ท่ามกลางฝุ่นตลบของสมรภูมิการเลือกตั้งที่จะเกิดขึ้นในวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 ที่พรรคการเมืองต่างงัดนโยบายประชานิยม มาประชันการขันแข่งเพื่อช่วงชิงคะแนนเสียงจากประชาชนให้เลือกคนที่ชอบ พรรคที่ใช่ และอีกใบคือเห็นด้วยหรือไม่เห็นด้วยในการแก้ไขรัฐธรรมนูญ แต่ในมุมของโครงสร้างสังคมไทยก่อนการเลือกตั้งที่จะถึงนี้ ยังพบว่ามีวาระสำคัญทางการเมืองที่อาจจะกำลังเลือนหายไปในสนามเลือกตั้งครั้งนี้ นั่นคือ ‘วาระสิทธิมนุษยชน’ ซึ่งถือว่าเป็นอีกเรื่องสำคัญที่เป็นรากฐานสำคัญที่สุดของระบอบประชาธิปไตย

ช่วงต้นปี 2569 ขณะที่นาฬิกาของการเมืองไทยกำลังเดินหน้าเข้าสู่หมุดหมายสำคัญในวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 ซึ่งเป็นวันเลือกตั้งทั่วไปและวันออกเสียงประชามติแก้ไขรัฐธรรมนูญ สังคมไทยดูเหมือนจะตกอยู่ในสภาวะอารมณ์ที่กึ่งมีความหวัง กึ่งระแวดระวังอยู่ไม่น้อย คือเรามีความหวังเพราะการเลือกตั้งคือสัญญาณหนึ่งของความเปลี่ยนแปลง แต่เราอาจยังต้องระแวงอยู่บ้างเพราะประวัติศาสตร์การเมืองที่ผ่านมาทำให้รู้ว่าในประเทศนี้ “คะแนนเสียงจากประชาชน” อาจไม่ใช่คำตอบสุดท้ายของปลายทางที่ประชาชนซึ่งเป็นเจ้าของประเทศต้องการ

ในขณะที่หลายคนอาจจะกำลังมองหาความมั่นคงในอาชีพการงานตามที่ผู้ใหญ่บอก หรือกำลังสนุกกับชีวิตวัยเรียนที่สดใสตามครรลองของตัวเอง แต่สำหรับ ‘ซี’ เฝาซี ล่าเต๊ะ เส้นทางชีวิตของเขาเริ่มถูกขีดเขียนด้วยเฉดสีที่เข้มข้นและท้าทายกว่านั้นตั้งแต่ยังเด็กจากพื้นที่ที่เขาอาศัยอยู่และจากครอบครัวที่ให้กำเนิดมา

จากเด็กมัธยมในภาคอีสานคนหนึ่งที่เติบโตมากับความฝันเรียบง่ายแต่หนักแน่นว่า จะลุกขึ้นมาปกป้องบ้านเกิด ปกป้องลมหายใจของชุมชน และปกป้องสิ่งแวดล้อมที่หล่อเลี้ยงผู้คนทั้งหมู่บ้าน พายุ บุญโสภณค่อยๆ เดินมาสู่เส้นทางนักกิจกรรม ด้วยความเชื่อว่าการยืนหยัดของคนธรรมดาอาจเปลี่ยนอนาคตได้ แต่แล้วความฝันของเขาที่เริ่มจากการปกป้องบ้านเกิด กลับพามาถึงวันที่ต้องสูญเสียอย่างไม่มีวันได้คืน