ระนองเป็นเมืองที่ฝนตกยาวนานกว่าฤดูอื่น ที่นี่ได้รับการขนานนามว่าเป็น “เมืองฝนแปดแดดสี่” ขณะที่เม็ดฝนทำให้มีป่าเขียว น้ำตกมีชีวิต และสายน้ำไหลลงไปหล่อเลี้ยงป่าชายเลน ก่อนออกสู่ทะเลอันดามัน ถ้าใครเคยได้มาหรือค้นหาประวัติของระนองจะพบว่าเมืองเล็กๆ แห่งนี้มีทั้งภูเขา เกาะ น้ำแร่ร้อน อาหารทะเล และผู้คนหลายวัฒนธรรมที่ค่อยๆ เติบโตอยู่ร่วมกันมาหลายรุ่น
วันที่ 30 สิงหาคม 2569 มีผู้คนจากหลายอาชีพและหลากหลายวัฒนธรรมเดินทางมาพบกันที่ห้องประชุมสภาองค์การบริหารส่วนจังหวัดระนอง บางคนเติบโตมากับเรือประมงพานิชย์ ประมงพื้นบ้าน บางคนเป็นเจ้าของธุรกิจโรงแรมเล็กๆ บางคนอาศัยอยู่บนเกาะหากินกับท้องทะเล บางคนได้พาเด็กลงไปทำความรู้จักทรัพยากรธรรมชาติผ่านคลื่นทะเล และบางคนเดินทางมาจากจังหวัดข้างเคียง เพื่อเล่าบทเรียนและข้อเสนอแนะที่ได้มาจากเมืองท่องเที่ยวที่เติบโตเร็วจนคนในพื้นที่แทบตั้งตัวไม่ทัน
พวกเขาเหล่านี้มาร่วมงานนิทรรศการและวงเสวนา “จากแลนด์บริดจ์ (Landbridge) สู่มิสซิงลิงก์ (Missing Link): ระนอง…เมืองที่มีชีวิต” ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงของนโยบายพัฒนาขนาดใหญ่ จากแลนด์บริดจ์ที่เคยถูกนำเสนอว่าจะเชื่อมอ่าวไทยกับอันดามัน มาสู่แนวคิดมิสซิงลิงก์ ซึ่งหยิบโครงสร้างพื้นฐานเดิมบางส่วนกลับมาพูดถึงอีกครั้ง
แม้ชื่อโครงการเปลี่ยนไป แต่คำถามใหญ่ยังมีอยู่ พวกเขาอยากรู้ว่าโครงการจะมีหน้าตาอย่างไร ใครจะเป็นผู้ได้ประโยชน์ แล้วถ้าโครงการเกิดขึ้นจริงๆ ทะเลและชุมชนจะต้องเสียหรือได้ประโยชน์อะไรบ้าง และตั้งคำถามว่าทำไมทุกครั้งที่พูดถึงอนาคตของจังหวัดระนองที่เกี่ยวข้องกับบ้าน ทรัพยากร และสิทธิชุมชนของคนทั้งจังหวัด รัฐบาลมักเริ่มต้นจากการคมนาคม เศรษฐกิจ ที่เชื่อมโยงเรื่องเกี่ยวกับถนน รางรถไฟ หรือท่าเรือขนาดใหญ่ ทุกครั้งไปในทุกโครงการ ทั้งที่ชีวิตและเศรษฐกิจของคนระนองเติบโตและอยู่ได้บนทรัพยากรทางธรรมชาติที่มีอยู่ในปัจจุบันจำนวนมาก
วงคุยและนิทรรศการนี้จึงไม่ได้พยายามหาคำตอบสั้นๆ ว่าคนในจังหวัดระนองควรรับหรือปฏิเสธโครงการพัฒนาขนาดใหญ่ แต่ชวนกันมองว่าก่อนจะพาจังหวัดระนองไปเชื่อมกับเศรษฐกิจโลก เรารู้จักเมืองนี้ดีพอแล้วหรือยัง ซึ่งคำถามเหล่านี้เกี่ยวข้องโดยตรงกับสิทธิชุมชน เพราะโครงการพัฒนาขนาดใหญ่นั้นไม่ได้เข้ามาอยู่ในพื้นที่ว่างเปล่าที่ไม่มีคน ทรัพยากร บ้าน แต่ทุกจุดที่โครงการมียุทธศาสตร์ไม่ว่าจะเป็นการวางท่าเรือ ถนน รางรถไฟ หรือพื้นที่อุตสาหกรรม ล้วนมีผู้คนที่กำลังใช้ชีวิต ทำมาหากิน ดูแลทรัพยากร และส่งต่อความรู้กันอยู่ก่อนแล้ว นี่จึงเป็นเหตุผลที่ทำให้ชุมชนควรได้รับข้อมูลที่ครบถ้วนตั้งแต่โครงการยังอยู่ในช่วงเริ่มต้น และมีเวลาเพียงพอที่จะทำความเข้าใจผลกระทบ พร้อมทั้งมีพื้นที่เสนอทางเลือกของตัวเองโดยเสียงนั้นต้องมีผลต่อการตัดสินใจจริง หรือถูกนำไปนับรวมกับการพัฒนาทุกครั้ง
จากที่กล่าวข้างต้นจะเห็นว่า สิทธิชุมชนในความหมายนี้อยู่ใกล้ตัวคนที่อยู่ในจังหวัดระนองมา เพราะนี่คือสิทธิของชาวประมงที่จะรู้ว่าการขุดร่องน้ำจะกระทบแหล่งสัตว์น้ำตรงไหน สิทธิของชาวมอแกนที่จะบอกว่าทะเลมีความหมายต่อชีวิตของพวกเขาอย่างไร สิทธิของผู้ประกอบการรายเล็กที่จะถามว่าเม็ดเงินจากโครงการพัฒนาจะกระจายมาถึงคนในเมืองหรือไม่ และสิทธิของคนรุ่นต่อไปที่จะได้รับมรดกทางธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่ดี ที่จะต้องไม่ได้เหลือเพียงชื่อหรือกลิ่นอายบรรยากาศที่หลงเหลืออยู่แค่ในคำบอกเล่าหรือการประชาสัมพันธ์ของรัฐ
การพัฒนาที่คนในพื้นที่ยังมองไม่เห็นหน้าตา
จารุวรรณ เกียรติไพบูลย์ ประธานหอการค้าจังหวัดระนอง เริ่มต้นจากประสบการณ์ในเวทีรับฟังความคิดเห็นเรื่องแลนด์บริดจ์ สิ่งที่เธอและชาวบ้านตั้งคำถามมาตลอดคือ ผลกระทบทางทะเลจะกว้างไกลแค่ไหน เพราะการศึกษาที่ผ่านมาพบว่ามีการเก็บข้อมูลในรัศมีจำกัด ขณะที่ระบบนิเวศทางทะเลก็ได้เชื่อมต่อกันไกลกว่าขอบเขตที่ถูกกำหนดไว้มาก แต่เมื่อชาวบ้านถามถึงการเยียวยาหรือชดเชยหากโครงการเกิดขึ้น เธอบอกว่าคำตอบจากรัฐก็ยังไม่ชัดเจน เพราะเมื่อภาคธุรกิจสำรวจว่ามีบริษัทเดินเรือรายใดพร้อมเปลี่ยนมาใช้เส้นทางนี้ คำตอบที่ได้รับกลับไม่มากพอจะทำให้คนในพื้นที่มั่นใจว่าโครงการขนาดใหญ่จะคุ้มค่ากับผลกระทบที่ต้องรับไว้
จารุวรรณมองว่า ระนองยังมีทางเลือกอีกมาก อีกทั้งยังเป็นเมืองที่สามารถเริ่มพัฒนาจากท่าเรือน้ำลึกที่มีอยู่ได้ รวมถึงสามารถทำการค้าที่เชื่อมโยงกับประเทศในเอเชียได้อยู่แล้ว รวมถึงระนองยังมีเศรษฐกิจท้องถิ่นที่เติบโตตามขนาดของพื้นที่ ฉะนั้น การเริ่มจากจุดเล็กๆ แม้อาจดูไม่หวือหวาเท่าโครงการระดับทวีปหรือโครงการขนาดใหญ่มหิมา แต่สิ่งที่ระนองมีอยู่ในปัจจุบันสำหรับเธอก็เห็นว่าจะเป็นการเปิดโอกาสให้ระนองค่อยๆ เรียนรู้ ปรับตัว และรักษาฐานทรัพยากรไปพร้อมกัน สิ่งที่จารุวรรณกำลังเรียกร้องจึงลึกกว่าการจัดเวทีให้ประชาชนมานั่งฟังรายละเอียดโครงการ Missing Link แต่เธออยากเห็นกระบวนการที่คนในพื้นที่มีส่วนร่วมตั้งแต่การตั้งคำถามว่า ระนองกำลังเผชิญปัญหาอะไร ต้องการการพัฒนาแบบไหน และโครงการที่รัฐนำเสนอสามารถตอบความต้องการเหล่านั้นได้จริงหรือไม่ เพราะหากโจทย์ถูกกำหนดจากส่วนกลางตั้งแต่ต้น ชุมชนก็อาจเหลือบทบาทเพียงเลือกว่าจะยอมรับรายละเอียดแบบใด ทั้งที่พวกเขาไม่เคยมีโอกาสร่วมกำหนดทิศทางใหญ่ของโครงการ ซึ่งการรับฟังที่มีความหมายจึงต้องเกิดขึ้นก่อนการตัดสินใจ ต้องเปิดเผยทั้งข้อมูลด้านเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม สุขภาพ และแผนเยียวยาในภาษาที่คนทั่วไปเข้าใจ พร้อมยอมรับว่าชาวบ้านมีความรู้จากการอยู่กับพื้นที่มายาวนาน ความรู้ของชาวประมง เกษตรกร และคนในชุมชนควรถูกนำมาวางเคียงกับรายงานของผู้เชี่ยวชาญ ไม่ถูกลดทอนเหลือเพียง “ความคิดเห็น” ที่รับฟังแล้วผ่านไป
“เราอยากให้ทุกฝ่ายได้มานั่งคุยกันจริงๆ ทั้งชาวบ้าน เกษตรกร ภาคธุรกิจ และคนที่ต้องอยู่กับผลกระทบ เพราะสิ่งที่กำลังผลักดันควรเป็นประโยชน์ของจังหวัด ไม่ควรกลายเป็นประโยชน์ของคนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง ระนองมีของดีอยู่มาก การพัฒนาจึงควรเริ่มจากการมองเห็นสิ่งเหล่านั้น แล้วค่อยถามว่าคนในพื้นที่อยากเดินต่อไปอย่างไร”
“การมีส่วนร่วมต้องเริ่มตั้งแต่เรายังมีทางเลือก ไม่ควรรอจนรัฐศึกษาเสร็จ ออกแบบเสร็จ แล้วค่อยมาบอกให้คนในพื้นที่รับรู้ เพราะคนระนองไม่ได้มีหน้าที่แค่รับผลกระทบ พวกเราควรมีสิทธิช่วยกำหนดว่าอะไรเหมาะกับจังหวัด อะไรควรทำก่อน และอะไรมีต้นทุนสูงเกินกว่าที่บ้านของเราจะรับไหว”
ขณะที่ วิภาวดี พันธุ์ยางน้อย นักวิจัยผู้ศึกษาโครงการแลนด์บริดจ์ ชวนย้อนดูเส้นทางของนโยบายจากแลนด์บริดจ์มาถึงมิสซิงลิงก์อย่างละเอียด เธออธิบายว่า แนวคิดเชื่อมต่อระนองกับชุมพรมีการศึกษาอยู่ก่อนแล้วภายใต้กรอบระเบียงเศรษฐกิจภาคใต้ โครงการจึงไม่ได้เกิดขึ้นใหม่ทั้งหมด เพียงถูกหยิบกลับมาจัดวางและสื่อสารภายใต้ชื่อที่ต่างออกไป
ในมุมมองของวิภาวดี การเชื่อมต่อทางคมนาคมอาจถูกนำเสนอว่าเป็นคำตอบของการพัฒนา แต่สิ่งที่ตามมาพร้อมถนน รางรถไฟ และท่าเรือคือพื้นที่อุตสาหกรรมและกิจกรรมหลังท่า ซึ่งอาจเปลี่ยนทั้งการใช้ที่ดิน ระบบนิเวศ และโครงสร้างเศรษฐกิจของเมือง
ที่ผ่านมา คนในระนองและชุมพรตั้งคำถามต่อแลนด์บริดจ์อย่างต่อเนื่อง ทั้งขอข้อมูล ยื่นหนังสือ แสดงความเห็นต่อบริษัทที่ปรึกษา และเดินทางไปชุมนุมถึงกรุงเทพฯ แรงคัดค้านเหล่านี้เกิดจากการอ่านข้อมูล ศึกษาผลกระทบ และพบว่ารายละเอียดหลายส่วนยังตอบความกังวลของพื้นที่ไม่ได้ ปัจจุบันรายงาน EHIA ของแลนด์บริดจ์ยังอยู่ระหว่างการแก้ไข ซึ่งแสดงให้เห็นว่าข้อทักท้วงของประชาชนมีน้ำหนักมากพอให้กระบวนการเดินหน้าต่ออย่างเดิมไม่ได้ ขณะเดียวกัน โครงการท่าเรือน้ำลึกบริเวณอ่าวอ่าง-แหลมริ่วและแนวคิดมิสซิงลิงก์กลับถูกพูดถึงอย่างรวดเร็ว วิภาวดีกังวลว่าการศึกษาผลกระทบเดิมครอบคลุมพื้นที่ที่แคบเกินไป ทั้งที่โครงการอยู่ใกล้ชุมชน เส้นทางสัญจร และระบบนิเวศชายฝั่ง เธอยังตั้งคำถามว่าเส้นทางนี้สร้างขึ้นเพื่อแก้ปัญหาการขนส่งของระนอง หรือเตรียมไว้รองรับการขนวัสดุก่อสร้างไปยังท่าเรือน้ำลึกในอนาคตกันแน่
เมื่อข้อมูลของแต่ละโครงการถูกแยกออกจากกัน ประชาชนก็ยากจะมองเห็นผลกระทบสะสม ถนนหนึ่งเส้นอาจถูกประเมินเฉพาะพื้นที่ริมทาง ท่าเรืออาจถูกพิจารณาเฉพาะชายฝั่ง ส่วนพื้นที่อุตสาหกรรมอาจมีรายงานของตัวเอง แต่ในชีวิตจริงทั้งหมดล้วนเชื่อมกันและส่งผลต่อชุมชนชุดเดียวกัน วิภาวดีจึงมองว่าการประเมินโครงการต้องเห็นภาพรวมของการพัฒนาทั้งระบบ รวมถึงผลกระทบที่จะเกิดขึ้นพร้อมกันในระยะยาว นี่เป็นจุดที่สิทธิในการเข้าถึงข้อมูลมีความสำคัญมาก หากชุมชนรู้เพียงบางส่วน พวกเขาย่อมไม่สามารถประเมินได้ว่าบ้าน ที่ทำกิน แหล่งประมง หรือสุขภาพของครอบครัวกำลังเผชิญความเสี่ยงระดับใด ข้อมูลจึงไม่ควรถูกเปิดเผยเมื่อมีคนทวงถามเท่านั้น รัฐควรเป็นฝ่ายจัดทำข้อมูลให้ครบ เข้าใจง่าย และทันเวลา เพื่อให้ประชาชนใช้ตัดสินใจได้ก่อนที่งบประมาณและสัญญาต่างๆ จะผูกมัดโครงการจนแทบเปลี่ยนอะไรไม่ได้
“พอรัฐบาลเปลี่ยนจากแลนด์บริดจ์มาพูดถึงมิสซิงลิงก์ สังคมเหมือนเบาใจลงนิดหนึ่ง แต่คนในพื้นที่ยังไม่รู้เลยว่าโครงการใหม่จะมีหน้าตาอย่างไร จะผ่านตรงไหน เชื่อมกับท่าเรืออะไร และโครงการเดิมจะหยุดจริงหรือเปล่า ความน่าเศร้าคือเราถูกบอกว่านี่เป็นการใช้ของเดิมให้เกิดประโยชน์ ทั้งที่คนซึ่งต้องอยู่กับมันยังเข้าไม่ถึงข้อมูลพื้นฐานที่จะใช้ตัดสินใจ”
“ถ้าแลนด์บริดจ์ มิสซิงลิงก์ ท่าเรือน้ำลึก และพื้นที่อุตสาหกรรมสัมพันธ์กัน รัฐก็ต้องนำข้อมูลทั้งหมดมาวางให้ประชาชนเห็นพร้อมกัน อย่าแยกศึกษาเป็นชิ้นเล็กๆ จนดูเหมือนแต่ละโครงการมีผลกระทบน้อย เพราะเวลาทุกอย่างเกิดขึ้นจริง คนในพื้นที่จะต้องอยู่กับผลรวมของมัน ชุมชนควรมีสิทธิรู้ตั้งแต่วันนี้ว่าจะเกิดอะไรขึ้นในอีกห้าปี สิบปี และมีสิทธิบอกด้วยว่าอนาคตแบบนั้นตรงกับสิ่งที่พวกเขาต้องการหรือเปล่า”
คนมอแกนที่เติบโตขึ้นมาจากทะเล
ท่ามกลางถ้อยคำอย่างโลจิสติกส์ ผลตอบแทน และการเชื่อมโยงระดับภูมิภาค อังคณา ทะเลลึก หรือ “กล้วย” ชาวมอแกน พาเรื่องราวเหล่านี้กลับมาสู่ชีวิตที่เกิดขึ้นริมทะเลทุกวัน กล้วยเล่าว่า เด็กมอแกนเติบโตมากับพ่อแม่ที่ออกเรือหาหอย หากุ้ง และหาปลา เวลาออกทะเล ผู้ใหญ่พาลูกหลานไปด้วย เด็กจึงเรียนรู้จากคลื่น ลม น้ำขึ้นน้ำลง และวิธีหาอาหารมาตั้งแต่ยังเล็ก รายได้จากทะเลเลี้ยงครอบครัว ส่งลูกเรียน และทำให้ชุมชนดำรงชีวิตต่อมาได้
สำหรับชาวมอแกน ทะเลไม่มีเวลาเปิดหรือปิดเหมือนสถานที่ทำงาน เพราะทะเลอยู่ในอาหาร ภาษา ความทรงจำ และความสัมพันธ์ของคนในครอบครัว เมื่อทะเลเปลี่ยน ชีวิตทุกด้านก็เปลี่ยนตาม การสร้างท่าเรือ การขุดร่องน้ำ หรือการเพิ่มเรือขนาดใหญ่จึงเป็นเรื่องใกล้ตัว เพราะทุกความเคลื่อนไหวในทะเลเดินทางมาถึงหม้อข้าวของชุมชนเสมอ
สำหรับชุมชนมอแกน สิทธิชุมชนจึงสัมพันธ์กับสิทธิในการรักษาวิถีชีวิตและวัฒนธรรมของตัวเอง การพัฒนาที่มองทะเลเป็นพื้นที่ขนส่งอาจมองข้ามเส้นทางหากิน แหล่งหอย จุดวางอวน พื้นที่เรียนรู้ของเด็ก และความรู้เรื่องลมฟ้าที่สั่งสมกันมาหลายรุ่น สิ่งเหล่านี้ตีราคาเป็นเงินได้ยาก แต่เมื่อสูญเสียไป ชุมชนอาจไม่มีทางสร้างกลับคืนมาได้ในเวลาอันสั้น ซึ่งการขอให้ชุมชนย้ายพื้นที่ทำกินหรือเปลี่ยนอาชีพจึงไม่อาจชดเชยได้ด้วยเงินก้อนเดียว เพราะอาชีพประมงของชาวมอแกนผูกกับความรู้ ความถนัด และตัวตน การเยียวยาที่เป็นธรรมต้องเริ่มจากการป้องกันไม่ให้เกิดความเสียหาย เปิดให้ชุมชนมีส่วนร่วมสำรวจพื้นที่ และรับฟังความรู้ของพวกเขาก่อนกำหนดเส้นทางเดินเรือหรือพื้นที่ก่อสร้าง
ในงานนี้นับว่าเป็นครั้งแรกที่กล้วยมาพูดบนเวทีสาธารณะเกี่ยวกับเรื่องโครงการขนาดใหญ่ในจังหวัดระนองอย่างจริงจัง เพราะปกติแล้ว “ก้อย ทะเลลึก” ชาวมอแกนผู้ยืนหยัดปกป้องบ้านของพวกเขา ที่จากโลกนี้ไปแล้วคอยส่งเสียงแทนแทนพี่น้องมอแกนทุกคนเพื่อบอกเล่าเรื่องราวของพี่น้องมอแกน เธอย้ำว่าเมื่อก้อยไม่อยู่จึงทำให้เธอต้องรวบรวมความกล้าเดินทางออกจากพื้นที่คุ้นเคยอย่างชุมชนมอแกนบนเกาะพยาม เพื่อขึ้นมาพูดในห้องประชุมที่เต็มไปด้วยคนแปลกหน้าสำหรับเธอ
“พี่น้องมอแกนโตมากับทะเล พ่อแม่เลี้ยงกล้วยมาจากการทำประมง เราหาหอย หากุ้ง หาปลา แล้วก็พาลูกพาหลานออกไปเรียนรู้ด้วยกัน ปกติกล้วยไม่เคยมาเวทีแบบนี้ พี่ก้อยจะเป็นคนมา แต่วันนี้พี่ก้อยไม่อยู่ กล้วยเลยต้องกล้ามา เพื่อให้พี่น้องรู้ว่าเรายังมีคนออกมาพูด และเพื่อบอกทุกคนว่าทะเลของเราจะต้องไม่สูญหายไป”
“ถ้าทะเลเปลี่ยนไป คนอาจบอกให้เราไปทำงานอย่างอื่น แต่สำหรับมอแกน การออกทะเลคือสิ่งที่เราเรียนรู้มาตั้งแต่เด็ก พ่อแม่พาเราไป ลูกหลานก็เรียนรู้ต่อจากเรา เวลาใครจะทำโครงการในทะเล เขาควรมาถามคนที่อยู่กับทะเลจริงๆ ว่าตรงไหนเป็นแหล่งหากิน ตรงไหนมีสัตว์น้ำ และอะไรจะเกิดขึ้นกับชุมชน เราอยากมีสิทธิพูดก่อนที่ทุกอย่างจะถูกตัดสินไปแล้ว”
ประมงพาณิชย์ที่ยังหล่อเลี้ยงเศรษฐกิจทั้งเมือง
สมทรัพย์ จิตตะธัม นายกสมาคมประมงจังหวัดระนอง เล่าบนเวทีครั้งนี้ว่า เขาไม่ได้ปิดประตูใส่ทุกโครงการพัฒนา หากโครงการใดสร้างประโยชน์ให้ส่วนรวม รัฐก็ควรแสดงข้อมูลให้เห็นอย่างชัดเจน พร้อมวางมาตรการดูแลผู้ได้รับผลกระทบให้เหมาะสมกับอาชีพและรายได้ที่พวกเขาอาจสูญเสีย โดยปัญหาที่เขาพบมาตลอดคือข้อมูลจากรัฐมักมาช้า ไม่ครบ หรือพูดอย่างระมัดระวังจนประชาชนจับต้นชนปลายไม่ได้ ยิ่งโครงการมีขนาดใหญ่เท่าไร ความตรงไปตรงมายิ่งจำเป็น เพราะชาวประมงต้องตัดสินใจด้วยชีวิตและทรัพย์สินของตัวเอง พวกเขาซื้อเรือ ลงทุนอุปกรณ์ จ้างแรงงาน และออกทะเลโดยอาศัยความอุดมสมบูรณ์ของพื้นที่เดิม
ประสบการณ์จากการขุดลอกร่องน้ำทำให้สมาชิกสมาคมกังวล ทุกครั้งที่นำตะกอนไปทิ้งบริเวณทะเลฝั่งตะวันตก ตั้งแต่เกาะช้างไปถึงเกาะพยาม น้ำทะเลและแหล่งอาศัยของสัตว์น้ำอาจได้รับผลกระทบ ถ้ามีท่าเรือที่รองรับเรือขนาดใหญ่ การขุดลอกก็อาจเพิ่มขึ้น ทั้งความถี่ ปริมาณ และพื้นที่รับตะกอน ปัญหาที่เคยเกิดขึ้นเพียงบางช่วงอาจขยายไปไกลกว่าเดิม สิ่งที่ชาวประมงต้องการจึงมากกว่าคำรับรองกว้างๆ ว่าจะควบคุมผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมหรือทรัพยากรทางทะเล พวกเขาต้องการรายละเอียดที่ตรวจสอบได้ เช่น จะขุดลอกปริมาณเท่าไร นำตะกอนไปทิ้งตรงไหน ใครติดตามคุณภาพน้ำ หากสัตว์น้ำลดลงจะใช้ข้อมูลใดพิสูจน์ความเสียหาย และใครเป็นผู้รับผิดชอบ การเข้าถึงข้อมูลเหล่านี้คือเงื่อนไขพื้นฐานที่ทำให้ชุมชนปกป้องสิทธิในอาชีพและสิ่งแวดล้อมของตัวเองได้
ที่ผ่านมา โครงการพัฒนาขนาดใหญ่มักพูดถึงการสร้างงานใหม่ แต่สำหรับสมทรัพย์ รัฐต้องมองเห็นงานเดิมที่มีคนทำอยู่แล้วด้วย เรือประมงหนึ่งลำเชื่อมกับแรงงานและธุรกิจหลายทอด หากทะเลเสียหาย ผลกระทบจะไม่ได้หยุดที่เจ้าของเรือ แต่เดินทางไปถึงคนงาน แพปลา ร้านน้ำแข็ง ร้านอาหาร คนขับรถ และครอบครัวที่พึ่งพารายได้ทั้งหมดนี้ สิทธิในการประกอบอาชีพจึงสัมพันธ์กับสิทธิของชุมชนทั้งระบบ
“ผมไม่ได้ปฏิเสธว่าระนองควรพัฒนา แต่รัฐต้องบอกกันตรงๆ ว่าจะทำอะไร ทำตรงไหน และผลกระทบจะไปถึงใครบ้าง ที่ผ่านมารัฐชอบทำอะไรแบบปกปิด ไม่อยากให้เรารู้ พอถามก็อ้ำอึ้ง คนที่ต้องเสี่ยงคือชาวบ้าน ถ้าจะสร้างท่าเรือใหญ่และต้องขุดร่องน้ำมากขึ้น ก็ต้องคิดให้ครบว่าตะกอนจะไปอยู่ที่ไหน สัตว์น้ำจะเหลือเท่าไร แล้วคนทำประมงจะอยู่ต่ออย่างไร”
“การเยียวยาต้องไม่เริ่มหลังชาวประมงเสียอาชีพไปแล้ว รัฐต้องให้เราเข้าไปมีส่วนร่วมตั้งแต่สำรวจทะเล วางจุดทิ้งตะกอน ไปจนถึงติดตามคุณภาพน้ำ เพราะคนออกเรือเห็นความเปลี่ยนแปลงทุกวัน เรารู้ว่าบริเวณไหนเคยมีสัตว์น้ำและช่วงไหนน้ำเริ่มผิดปกติ ถ้ารัฐฟังข้อมูลจากคนทำอาชีพจริง ความเสียหายหลายอย่างอาจป้องกันได้ก่อนจะต้องมาคุยเรื่องจ่ายเงินชดเชย”
สมทรัพย์พาย้อนกลับไปเมื่อ 20 – 30 ปีก่อน ช่วงที่คลองระนองเต็มไปด้วยเรือประมงหลายร้อยลำ ทุกครั้งที่เรือออกทะเล เงินก้อนหนึ่งจะกระจายไปสู่คนจำนวนมาก ทั้งร้านขายอาหาร น้ำแข็ง อุปกรณ์ ช่างซ่อม กรรมกรแพปลา ร้านอาหาร และตลาดสัตว์น้ำ รายได้จากทะเลเคลื่อนผ่านเมืองเหมือนเส้นเลือดที่มองเห็นได้ในชีวิตประจำวัน หลังการแก้ปัญหา IUU และการเปลี่ยนแปลงของกฎหมาย จำนวนเรือที่ออกทำประมงได้จริงลดลงมาก ธุรกิจต่อเนื่องหลายอย่างซบเซาตาม ถึงอย่างนั้น สัตว์น้ำจากระนองยังถูกส่งไปยังตลาดมหาชัย แม่กลอง และพื้นที่อื่นของประเทศ ภาคประมงจึงยังสร้างงานและพยุงเศรษฐกิจท้องถิ่น เพียงแต่เสียงของคนในอาชีพนี้เบาลงเมื่อเทียบกับอดีต
สิ่งที่สมทรัพย์อยากได้จากรัฐจึงไม่ได้มีแค่โครงการใหม่ เขาอยากเห็นการแก้กฎหมายที่เป็นอุปสรรค สนับสนุนเงินทุนและระบบการค้า พัฒนาสะพานปลาให้ได้มาตรฐาน และเชื่อมพื้นที่ประมงเข้ากับการท่องเที่ยว หากสะพานปลาสะอาด ปลอดภัย และเปิดให้นักท่องเที่ยวเข้ามาเห็นวิถีการทำงาน ก็สามารถสร้างรายได้เพิ่มโดยไม่ต้องรื้อเศรษฐกิจเดิมทิ้ง
“มิสซิงลิงก์หรือแลนด์บริดจ์อาจเป็นสิ่งที่รัฐบาลมองว่าขาด แต่คนระนองจำนวนมากกำลังขาดการดูแลในเรื่องพื้นฐาน เรามีประมง มีอาหารทะเล มีเกาะ มีน้ำแร่ มีแหล่งท่องเที่ยว รัฐควรช่วยให้ของที่มีอยู่เติบโตได้ก่อน เพราะถ้าโครงการใหญ่เกิดขึ้นแล้วรายได้ไหลไปที่อื่น แต่คนระนองต้องรับมลพิษและเสียอาชีพ แบบนั้นจะเรียกว่าการพัฒนาของระนองได้อย่างไร”
นอกจากนี้ เขายังวิจารณ์ปัญหาคอร์รัปชันอย่างเผ็ดร้อนในวงคุยครั้งนี้ เพราะมองว่าความไม่โปร่งใสทำให้ทุกโครงการถูกตั้งคำถาม ต่อให้รัฐประกาศเป้าหมายพาประเทศเข้าสู่ OECD หรือพูดถึงมาตรฐานสากลเพียงใด แต่ความเชื่อมั่นก็เกิดขึ้นยาก หากประชาชนยังรู้สึกว่าการตัดสินใจและผลประโยชน์ถูกจัดการอยู่หลังประตูที่พวกเขาเข้าไม่ถึง
ประมงพื้นบ้าน ตัวเลขที่ไม่มีใครช่วยนับ
หากประมงพาณิชย์ยังมีตัวเลขจากเรือ แพปลา และตลาดส่งออก ประมงพื้นบ้านกลับคล้ายเศรษฐกิจที่ทุกคนรู้ว่ามีอยู่ แต่ไม่ค่อยมีใครลงมานับมูลค่าให้จริงจัง ไพบูลย์ สวาทนันท์ ชาวประมงพื้นบ้านเกาะหาดทรายดำ จ.ระนอง ชวนผู้ฟังลองคำนวณแบบง่ายที่สุด หากเรือพื้นบ้านราว 4,000 ลำออกทะเล แล้วแต่ละลำจับกุ้งได้มูลค่าเพียง 100 บาท เงินก็หมุนเวียนแล้ว 400,000 บาทในวันเดียว ตัวเลขนี้ยังไม่รวมสัตว์น้ำชนิดอื่น รายได้ของร้านอาหาร การจ้างงาน และเงินที่นักท่องเที่ยวใช้เมื่อเดินทางเข้าชุมชน เขาตั้งคำถามว่า เหตุใดคนจึงพูดกันว่าประมงพื้นบ้านมีน้อยหรือไม่มีมูลค่า ทั้งที่ไม่มีหน่วยงานใดเข้าไปเก็บข้อมูลอย่างละเอียด เมื่อฐานข้อมูลไม่ครบ อาชีพที่เลี้ยงคนจำนวนมากก็เสี่ยงถูกมองข้ามเวลารัฐตัดสินใจเรื่องการใช้ทะเล
ชาวประมงพื้นบ้านรู้จักทรัพยากรผ่านการลงมือทำ พวกเขารู้ว่าฤดูไหนสัตว์น้ำชนิดใดเข้าฝั่ง รู้ว่าต้องเว้นพื้นที่หรือช่วงเวลาใดให้ธรรมชาติฟื้นตัว หลายชุมชนวางกติกากันเอง เช่น ไม่ใช้อวนตาถี่และไม่จับสัตว์น้ำตัวเล็ก เพราะไม่มีใครอยากทำลายหม้อข้าวของตัวเอง ความรู้เหล่านี้อาจไม่ได้อยู่ในรายงานวิชาการ แต่ถูกส่งต่อและทดลองใช้จริงมาหลายชั่วอายุคน นี่คือรูปธรรมของสิทธิชุมชนที่เกิดขึ้นในชีวิตประจำวัน ชุมชนไม่ได้รอให้หน่วยงานภายนอกมาสั่งว่าควรดูแลทะเลอย่างไร แต่ร่วมกันตั้งกติกาและรับผิดชอบทรัพยากรที่ทุกคนใช้ร่วมกัน ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อการตัดสินใจเกี่ยวกับทะเลขนาดใหญ่กลับให้ความสำคัญกับข้อมูลของโครงการมากกว่าความรู้ของคนที่ดูแลพื้นที่อยู่เดิม
การไม่มีตัวเลขทางเศรษฐกิจที่รัฐยอมรับ ยังทำให้ประมงพื้นบ้านเสียเปรียบในการต่อรอง หากรายงานมองไม่เห็นมูลค่าของเรือหลายพันลำ ความเสียหายที่อาจเกิดขึ้นก็ถูกประเมินต่ำกว่าความจริง ไพบูลย์จึงต้องการให้มีการจัดทำฐานข้อมูลร่วมกับชุมชน นับทั้งรายได้ ความมั่นคงทางอาหาร การจ้างงาน ความรู้ท้องถิ่น และบทบาทต่อการท่องเที่ยว เพื่อให้เสียงของประมงพื้นบ้านมีน้ำหนักในกระบวนการตัดสินใจ
“คนมักพูดว่าประมงพื้นบ้านมีน้อย ไม่มีมูลค่าชัดเจน แต่เคยมีใครมาช่วยนับให้เราหรือยัง เรือสี่พันลำ ถ้าแต่ละลำสร้างรายได้แค่ร้อยบาทก็เป็นเงินสี่แสนบาทต่อวันแล้ว เรายังมีสัตว์น้ำหลากหลาย มีความรู้ดูแลทะเล และมีกติกาของชุมชน เราอยู่ของเราได้ ไม่เคยร้องขออะไรมาก ขออย่างเดียวคืออย่าเข้ามาทำร้ายหม้อข้าวของเรา”
“ถ้ารัฐจะตัดสินใจเรื่องทะเล ต้องนับคนตัวเล็กเข้าไปด้วย อย่าดูเฉพาะตัวเลขเรือใหญ่หรือมูลค่าการส่งออก ประมงพื้นบ้านเลี้ยงครอบครัว ส่งอาหารเข้าตลาด และทำให้นักท่องเที่ยวได้กินของสด เราอยากมีส่วนร่วมทำข้อมูลของตัวเอง เพราะถ้าตัวเลขของเราไม่อยู่ในรายงาน วันหนึ่งเวลาชั่งระหว่างโครงการกับชุมชน คนก็จะบอกว่าพวกเรามีมูลค่าน้อย ทั้งที่ความจริงไม่มีใครเคยมานับอย่างครบถ้วน”
เมื่อพูดถึงท่าเรือ ไพบูลย์กังวลเรื่องข้อจำกัดทางกายภาพของร่องน้ำระนอง ทั้งความตื้น ความแคบ ตะกอน โขดหิน และการใช้ร่องน้ำร่วมกับเมียนมา หากมีเรือคอนเทนเนอร์ เรือขนส่ง เรือประมง และเรือชุมชนผ่านเข้าออกพร้อมกัน ความแออัดและอุบัติเหตุก็อาจเพิ่มขึ้น เขาจึงอยากให้รัฐศึกษาความคุ้มค่าอย่างรอบด้านก่อนลงเงินจำนวนมหาศาล
“ผมห่วงว่าทุ่มเงินไปเป็นร้อยล้านพันล้านแล้ว สุดท้ายกลายเป็นอนุสาวรีย์ที่ใช้ประโยชน์ได้ไม่เต็มที่ ร่องน้ำของเรามีทั้งตะกอน โขดหิน และพื้นที่จำกัด ต้องถามให้ชัดว่าใครจะได้ประโยชน์ คนระนองจะมีส่วนตรงไหน หรือสุดท้ายแล้วเราได้แค่ขับมอเตอร์ไซค์รับจ้างรับส่งคนจากท่าเรือ ขณะที่รายได้ก้อนใหญ่เดินทางไปอยู่ที่อื่น”
สำหรับไพบูลย์ ประมงพื้นบ้านยังอยู่ในหัวใจของการท่องเที่ยว คนมาเที่ยวระนองย่อมอยากกินอาหารทะเลสด นั่งเรือ พูดคุยกับชาวบ้าน และทำความรู้จักวิถีริมฝั่ง
การอยู่แต่ในโรงแรมเพียงอย่างเดียวสร้างประสบการณ์เหล่านี้ไม่ได้ ถ้าทะเลเสื่อมโทรมและเรือประมงหายไป เสน่ห์ของเมืองก็หายไปพร้อมกัน
“ระนองเป็นเมืองที่คนควรแวะและใช้เวลา มาถึงแล้วต้องได้กินอาหารทะเลที่หาดทรายดำ ได้เห็นว่าของสดมาจากไหน ได้คุยกับคนที่ออกเรือ นี่คือตัวตนของเรา เราไม่ต้องเปลี่ยนตัวเองมาก เพียงดูแลเส้นทางให้ดี ทำให้คนเข้าถึงง่าย และอย่าลืมว่าประมงพื้นบ้านก็อยู่ในวงจรการท่องเที่ยวของเมือง”
โรงแรมเล็กๆ ที่พาคนไปรู้จักเมืองระนองทั้งเมือง
ธนัญญา พนันกิจสุวรรณ ผู้ประกอบการอะเดย์ อินน์ ระนอง โฮสเทล มองว่าความเล็กของระนองมีเสน่ห์ในตัวเอง เมืองหนึ่งเมืองมีทั้งทะเล ภูเขา เกาะ น้ำตก ป่าชายเลน และน้ำแร่ร้อน หลายแห่งอยู่ห่างกันเพียง 10 – 15 นาที นักท่องเที่ยวจึงสามารถสัมผัสธรรมชาติหลายรูปแบบได้ภายในเวลาไม่กี่วัน นอกจากนี้ ระนองยังมีผู้คนหลากหลาย ทั้งชุมชนมุสลิม คนไทยพลัดถิ่น มอแกน ชาวเมียนมาที่เข้ามาทำงาน คนไทยเชื้อสายจีนแต้จิ๋วและฮกเกี้ยน ความหลากหลายเหล่านี้อยู่ร่วมกันจนกลายเป็นชีวิตธรรมดาของเมือง แต่สำหรับคนเดินทาง เรื่องธรรมดาอาจเป็นประสบการณ์ที่มีความหมาย หากมีคนช่วยเล่าให้เขาเห็น
ธนัญญาเชื่อว่า ผู้ประกอบการธุรกิจขนาดเล็กสามารถพานักท่องเที่ยวไปทำความรู้จักชุมชนได้ ตั้งแต่การวางขนมท้องถิ่นไว้ในห้องพักแล้วบอกว่าซื้อมาจากตลาดไหน มีเรื่องราวกลิ่นอายประวัติความเป็นมา หรือคนระนองนิยมกินในโอกาสไหน ไปจนถึงการใช้ดอกไม้ตามฤดูกาลและเล่าเรื่องที่มาของมัน รายละเอียดเล็กๆ เหล่านี้ เธอมองว่าจะทำให้นักท่องเที่ยวรู้สึกว่ากำลังอยู่ในระนองจริงๆ ไม่ได้เข้าพักในห้องที่สามารถพบได้เหมือนกันทุกจังหวัด ซึ่งการท่องเที่ยวแบบนี้เติบโตจากความร่วมมือของคนหลายกลุ่ม จึงต้องอาศัยสิทธิของชุมชนในการจัดการทรัพยากรและรักษาเอกลักษณ์ของตัวเอง หากโครงการขนาดใหญ่เปลี่ยนชายฝั่ง เพิ่มมลพิษ หรือทำให้ชุมชนต้องย้ายออก โรงแรมอาจยังมีห้องพักอยู่ แต่เรื่องราวและผู้คนที่ทำให้การเดินทางมีความหมายอาจหายไป
ธนัญญาจึงมองว่าการตัดสินโครงการด้วยตัวเลขรายได้รวมยังไม่พอ ต้องถามด้วยว่าเงินจะกระจายไปถึงใคร ผู้ประกอบการรายเล็กอยู่ในห่วงโซ่เศรษฐกิจใหม่ได้หรือไม่ และชุมชนมีสิทธิออกแบบการท่องเที่ยวในแบบที่เหมาะกับวิถีของตัวเองแค่ไหน เพราะเมืองอาจมีรายได้สูงขึ้นในภาพรวม ขณะที่คนท้องถิ่นบางส่วนกลับแบกรับค่าครองชีพ ที่ดินราคาแพง และการสูญเสียพื้นที่ทำกิน
“เวลาพูดว่าธุรกิจสนับสนุนชุมชน เราต้องลงไปให้ถึงรายละเอียด ขนมชิ้นนี้มาจากร้านไหน คนระนองกินกันเมื่อไร ดอกไม้ที่วางอยู่มีเฉพาะฤดูไหน เรื่องเล็กๆ เหล่านี้ทำให้นักท่องเที่ยวเข้าใจวิถีชีวิตและความเป็นเรา เมื่อเขาเข้าใจ เขาจะเคารพพื้นที่และเลือกใช้จ่ายกับคนในชุมชนมากขึ้น”
“ถ้าจะพัฒนาเมือง เราอยากให้มองเห็นผู้ประกอบการรายเล็กและชุมชนเป็นคนร่วมออกแบบด้วย เพราะเราอยู่ใกล้นักท่องเที่ยวและรู้ว่าเขามองหาสิ่งไหน รายได้แบบไหนกระจายถึงคนในพื้นที่ และอะไรอาจทำให้เสน่ห์ของเมืองหายไป การพัฒนาที่ดีควรทำให้โรงแรม ร้านอาหาร คนขับเรือ แม่ค้า และชุมชนโตไปด้วยกัน ไม่ได้โตอยู่เฉพาะในตัวเลขของโครงการ”
ขณะที่ เรื่องการเดินทางที่หลายคนมองว่าเป็นจุดอ่อน ธนัญญากลับมองว่าสามารถจัดการได้ด้วยการสื่อสารที่ตรงไปตรงมา นักท่องเที่ยวบางกลุ่มยอมต่อเครื่อง ต่อรถ หรือนั่งเรือไปยังพื้นที่ห่างไกล เพราะปลายทางมีบางอย่างที่เขาต้องการจริงๆ สิ่งสำคัญคือบอกให้ชัดว่าต้องเดินทางอย่างไร เรือออกเวลาไหน ควรเตรียมอะไร และจะได้พบประสบการณ์แบบใด
“ถ้ามันเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิต เราต้องบอกคนให้รู้ล่วงหน้าว่าเขาจะต้องนั่งเรือ จะได้คุยกับคนขับเรือ จะเจอร้านชำเล็กๆ หรือมีช่วงเวลาที่ต้องรอ การท่องเที่ยวยุคนี้ไม่ได้มีแต่คนที่มองหาความสะดวกที่สุด หลายคนกำลังมองหาความจริงของพื้นที่ และระนองมีสิ่งนั้นอยู่เต็มเมือง”
เธอยังมองว่า การคมนาคมขนาดพอดีช่วยกระจายรายได้ นักท่องเที่ยวที่ใช้รถสามล้อ รถรับจ้าง เรือชุมชน ร้านอาหาร และโรงแรมเล็ก ทำให้เงินเดินทางถึงกระเป๋าคนท้องถิ่นหลายต่อ หากทุกคนสื่อสารจุดแข็งของระนองร่วมกัน เมืองก็สามารถเติบโตได้ แม้วันนี้จะมีเที่ยวบินเพียงวันละเที่ยว
เกาะพยามและการขายสิ่งที่ตัวเองมี
อดิศักดิ์ ขาวผ่อง ผู้ประกอบการรีสอร์ตเกาะพยามและประธานชมรมกีฬาโต้คลื่นจังหวัดระนอง เล่าว่าเมื่อเริ่มทำการท่องเที่ยวบนเกาะพยาม หลายคนพูดว่าเกาะพยามไม่มีอะไร ไม่มีรถยนต์ ไม่มีความสะดวก และเดินทางยาก แต่สิ่งที่เคยถูกมองว่าเป็นความขาด กลับกลายเป็นเหตุผลที่นักท่องเที่ยวบางกลุ่มอยากมา ช่วงแรกเขาเองก็คิดว่าจะขายสิ่งที่คนส่วนใหญ่ชอบอย่างไร ก่อนค้นพบว่าการพยายามทำให้เกาะเหมือนสถานที่อื่นอาจทำให้สูญเสียเสน่ห์ที่มีอยู่ ทางออกจึงอยู่ที่การเปลี่ยนวิธีมอง จากการหาในสิ่งที่เกาะไม่มี มาสู่การเล่าสิ่งที่เกาะมีให้คนที่ชอบสิ่งเดียวกันได้ยิน
“เมื่อก่อนเราชอบพูดว่าเกาะพยามไม่มีอะไร เรือก็น้อย รถก็ไม่มี ความสะดวกก็ไม่เหมือนที่อื่น แต่พออยู่ไปนานๆ เราเริ่มเข้าใจว่าสิ่งที่คนเรียกว่าไม่มีนี่แหละคือของที่เรามี เราต้องเลิกพยายามขายสิ่งที่เราอยากเป็น แล้วหันมาขายสิ่งที่เราเป็นจริงๆ โลกมีคนมากพอที่จะรักความสงบ ธรรมชาติ และวิถีแบบเกาะพยาม”
การโต้คลื่นเกิดขึ้นจากวิธีคิดเดียวกัน อดิศักดิ์ไม่ได้มองกีฬาเป็นเครื่องมือเรียกนักท่องเที่ยวจำนวนมากเข้ามา เขาต้องการเพิ่มคุณค่าให้การเดินทางของคนที่มาถึงเกาะอยู่แล้ว ให้พวกเขาอยู่นานขึ้น เรียนโต้คลื่น ใช้บริการของคนในพื้นที่ และจ่ายเงินเพิ่มจากประสบการณ์ใหม่ โดยไม่ต้องขยายจำนวนคนจนเกาะรับไม่ไหว ซึ่งสิทธิชุมชนบนเกาะจึงรวมถึงสิทธิในการกำหนดจังหวะการเติบโตของตัวเอง คนบนเกาะควรมีส่วนร่วมตัดสินว่าโครงสร้างพื้นฐานแบบไหนที่จำเป็น รถยนต์ควรเข้ามามากเพียงแค่ไหน พื้นที่ใดควรรักษาความสงบ และจำนวนนักท่องเที่ยวระดับไหนที่เกาะยังดูแลขยะ น้ำ และทรัพยากรได้ไหว หากทุกการเปลี่ยนแปลงถูกกำหนดด้วยความสะดวกของผู้มาเยือน สำหรับเขาแล้วนั้นอาจทำให้เกาะอาจค่อยๆ สูญเสียสิ่งที่ทำให้คนอยากเดินทางมาหาตั้งแต่แรก
อดิศักดิ์ยังมองว่าเด็กและคนรุ่นใหม่ควรมีพื้นที่ในกระบวนการตัดสินใจ เพราะพวกเขาจะเป็นคนอยู่กับผลของการพัฒนาอีกยาวนาน การพาเด็กมารู้จักทะเลจึงไม่ได้สร้างนักกีฬาเท่านั้น แต่ทำให้เด็กเห็นคุณค่าของบ้าน มีความมั่นใจที่จะพูดถึงมัน และเติบโตเป็นคนที่พร้อมปกป้องทรัพยากรของตัวเอง และสิ่งที่สำคัญยิ่งกว่ารายได้คือความสัมพันธ์ระหว่างเด็กกับทะเล เขาเคยเห็นผู้ใหญ่สอนให้เด็กกลัวคลื่นและพายุ จึงเริ่มชวนเด็กมาเรียนรู้ธรรมชาติอย่างเข้าใจ ฝึกวินัย อ่านคลื่น รู้จังหวะ และดูแลตัวเอง เด็กเกาะพยามหลายคนพัฒนาฝีมือจนเดินทางไปแข่งขันในพื้นที่อื่นและต่างประเทศ ทุกครั้งที่เด็กคนหนึ่งยืนบนกระดานพร้อมชื่อของระนอง เขากำลังพาเรื่องราวของบ้านเกิดเดินทางไปด้วย
“เราไม่ได้ทำโต้คลื่นเพื่อดึงคนเข้ามาให้เต็มเกาะ เราอยากให้คนที่มาอยู่แล้วเห็นคุณค่าของทะเลและใช้จ่ายกับคนในพื้นที่เพิ่มขึ้น ส่วนเด็กๆ ที่เราเคยสอนให้กลัวธรรมชาติ วันนี้เขาเรียนรู้ที่จะอยู่กับคลื่น บางคนไปแข่งขันไกลถึงต่างประเทศ เขาอาจไม่ได้เป็นที่หนึ่งทุกครั้ง แต่เขากลายเป็นทูตตัวเล็กๆ ที่ทำให้คนรู้ว่าระนองมีเด็ก มีทะเล และมีความสามารถแบบนี้อยู่”
“คนบนเกาะควรมีสิทธิกำหนดว่าอยากให้บ้านโตแค่ไหน เราอยากมีรายได้ แต่ก็อยากให้เด็กยังลงทะเลได้ อยากให้คนในชุมชนยังทำธุรกิจของตัวเอง และอยากให้ความสงบที่เป็นเสน่ห์ของเกาะยังอยู่ ถ้าตัดสินจากจำนวนนักท่องเที่ยวอย่างเดียว วันหนึ่งคนอาจมาเยอะขึ้น แต่คนบนเกาะกลับไม่มีพื้นที่ใช้ชีวิต แบบนั้นเราอาจได้เงินมากขึ้นชั่วคราว แต่เสียบ้านไปในระยะยาว”
อดิศักดิ์พูดจากประสบการณ์คนที่เคยทำงานราชการว่า หากรอให้ระบบทั้งหมดพร้อม ความเปลี่ยนแปลงอาจมาช้าเกินไป ชุมชนจึงต้องเริ่มทำสิ่งที่ทำได้ สร้างผลงานให้คนเห็น และใช้ความสำเร็จเล็กๆ เป็นพลังต่อรองกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
“คนระนองต้องช่วยกันทำของที่เรามีให้แข็งแรงก่อน ไม่ต้องรอให้ใครมาบอกว่าควรขายอะไรหรือควรเป็นเมืองแบบไหน เรารู้จักบ้านตัวเองดีที่สุด หาให้เจอว่าคนกลุ่มไหนชอบเรา แล้วชวนเขามาอยู่กับเราอย่างเคารพพื้นที่ แบบนั้นรายได้จะเกิดโดยที่เรายังจำหน้าตาบ้านของตัวเองได้”
บทเรียนจากเมืองท่องเที่ยวที่เติบโตเร็ว
ทวีโรจน์ เอี๋ยวพานิช อุปนายกสมาคมธุรกิจท่องเที่ยวจังหวัดพังงาและผู้ก่อตั้งโครงการ Khaolak Surftown มองระนองในฐานะคนนอกที่เดินทางมาทำงานและท่องเที่ยวหลายครั้ง เขาพบประโยคเดิมซ้ำๆ ว่า “มาระนองทำไม ที่นี่ไม่มีอะไร” ทั้งที่ผู้คนจำนวนไม่น้อยโดยเฉพาะชาวต่างประเทศยอมซื้อตั๋วเครื่องบินและใช้เวลาเดินทางเพื่อมาถึงเมืองนี้ ทำให้ในสายตาของเขาทำให้ระนองเป็นจังหวัดที่น่าอิจฉา เพราะยังมีธรรมชาติและจังหวะชีวิตที่เมืองท่องเที่ยวหลายแห่งสูญเสียไปแล้ว เขาหลักเคยเติบโตจากการท่องเที่ยวและกีฬาโต้คลื่น ช่วยพยุงเศรษฐกิจในช่วงวิกฤต แต่เมื่อพื้นที่ได้รับความนิยมอย่างรวดเร็ว ทุนจากภายนอกก็เข้ามา ราคาที่ดินและรูปแบบธุรกิจเปลี่ยน คนท้องถิ่นบางส่วนเริ่มเสียพื้นที่ของตัวเอง โดยบทเรียนจากเขาหลักทำให้ทวีโรจน์เห็นว่า สิทธิชุมชนต้องถูกวางไว้ตั้งแต่ก่อนเมืองดังหรือมีชื่อเสียง เพราะเมื่อที่ดินมีราคาสูงและทุนขนาดใหญ่เข้ามา อำนาจต่อรองของคนท้องถิ่นจะลดลงอย่างรวดเร็ว ชุมชนจึงควรร่วมกำหนดผังการใช้พื้นที่ ขอบเขตการพัฒนา กติกาด้านสิ่งแวดล้อม และรูปแบบธุรกิจที่อยากต้อนรับ ก่อนที่การเติบโตจะวิ่งเร็วกว่าความสามารถในการรับมือ
ในทำนองเดียวกันนั้น โครงการโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่อาจนำผู้คนและเงินทุนเข้ามาเร็วมาก เมืองจึงต้องเตรียมมากกว่าเรื่องถนนหรือห้องพัก ต้องเตรียมมาตรการดูแลที่ดิน ที่อยู่อาศัย ทรัพยากร และโอกาสทางเศรษฐกิจของคนในพื้นที่ เพื่อไม่ให้ชุมชนกลายเป็นผู้ชมความเจริญที่เกิดขึ้นบนบ้านของตัวเอง
“ผมมาจากพังงาและเห็นทั้งด้านสวยงามกับด้านที่เจ็บปวดของการท่องเที่ยว เมื่อเมืองโตเร็ว เงินเข้ามาเร็ว ชีวิตของคนก็เปลี่ยนเร็วตามไปด้วย ระนองยังมีเวลาตั้งรับ อย่ารอให้คนข้างนอกเข้ามากำหนดว่าเมืองควรโตแบบไหน แล้ววันหนึ่งคนระนองกลับรู้สึกว่าตัวเองเป็นแขกในบ้านเกิด”
“สิทธิของคนในพื้นที่ต้องมาก่อนวันที่ที่ดินแพงและทุนใหญ่เข้ามาเต็มเมือง ชุมชนควรได้ร่วมวางกติกาว่าพื้นที่ไหนควรพัฒนา พื้นที่ไหนควรรักษา และธุรกิจแบบไหนที่ทำให้คนท้องถิ่นยังอยู่ได้ ผมเคยเห็นเมืองที่โตเร็วมาก่อน รายได้เพิ่มจริง แต่ความสัมพันธ์ของคนกับบ้านก็เปลี่ยนไปมาก ระนองมีโอกาสเรียนรู้จากบทเรียนนั้น และเลือกการเติบโตที่ไม่ผลักเจ้าของพื้นที่ออกไปอยู่ข้างนอก”
ทวีโรจน์มองว่า นักท่องเที่ยวมูลค่าสูงในวันนี้กำลังมองหาความสงบ ธรรมชาติ สุขภาวะ และโอกาสพักจากโทรศัพท์ พวกเขายอมจ่ายแพงเพื่อเดินเท้าเปล่า สัมผัสป่า ทะเล ฝน และอากาศสะอาด ระนองจึงมีต้นทุนตรงกับความต้องการของโลกยุคใหม่อยู่แล้ว สิ่งที่ควรเพิ่มคือเรื่องเล่า การสร้างแบรนด์ และประสบการณ์ที่ทำให้คนเห็นคุณค่าของทรัพยากร
“ระนองมีทะเล ภูเขา น้ำตก น้ำแร่ และอากาศที่คนในเมืองใหญ่กำลังตามหา อย่าเครียดที่จำนวนนักท่องเที่ยวยังไม่สูง สิ่งสำคัญกว่าคือทำอย่างไรให้คนที่มามองเห็นคุณค่า ยอมอยู่นานขึ้น และจ่ายเงินให้ชุมชนมากขึ้น เมืองที่มีคนมาไม่มากแต่ดูแลพื้นที่ได้ อาจอยู่ได้นานกว่าเมืองที่ดังชั่วข้ามคืนแล้วรับผลกระทบไม่ไหว”
เขายังฝากถึงคนรุ่นใหม่ เพราะการปกป้องเมืองต้องมีคนสานต่อ หากเด็กเติบโตโดยไม่เคยได้รู้ว่าทะเล ป่า หรือชุมชนของตนมีคุณค่าอย่างไร พวกเขาอาจเดินทางออกไปและไม่รู้ว่ามีเหตุผลอะไรให้กลับมา การเปิดพื้นที่ให้เด็กเข้ามามีส่วนร่วมทั้งการพัฒนา การดูแล และการตั้งคำถาม จึงเป็นการเตรียมอนาคตของเมืองในระยะยาว
เมืองที่สวยอยู่แล้ว ไม่ต้องแต่งหน้าให้เหมือนใคร
กรรณิการ์ เอี้ยวตระกูล ประธานสภาอุตสาหกรรมการท่องเที่ยว เขต 10 ใช้คำเปรียบเทียบว่า ระนองเป็น “เมืองที่ไม่ต้องศัลยกรรมทางการท่องเที่ยว” เพราะมีต้นทุนธรรมชาติครบทั้งเกาะ ทะเล น้ำตก ป่า และน้ำแร่ร้อน เมืองเติบโตอย่างค่อยเป็นค่อยไปมาหลายสิบปี อาจไม่หวือหวา แต่ยังรักษาบรรยากาศที่หลายพื้นที่ไม่มีแล้ว ปัญหาอยู่ตรงที่คนระนองเองบางครั้งคุ้นชินกับสิ่งเหล่านี้จนลืมมองเห็นคุณค่า คนที่อยู่ใกล้น้ำแร่อาจไม่เคยลงไปแช่ คนที่เห็นทะเลทุกวันอาจรู้สึกว่าเป็นเรื่องธรรมดา เมื่อเจ้าบ้านยังเล่าไม่ได้ว่าบ้านตัวเองมีดีอย่างไร คนภายนอกก็ยิ่งมองไม่เห็น
“ระนองไม่ควรถูกเรียกว่าเมืองรอง เพราะเราไม่ได้เป็นรองใคร เรามีธรรมชาติและน้ำแร่ที่หาไม่ได้ทั่วไป มีอาหารทะเล มีเกาะ และมีชุมชน สิ่งที่ยังขาดคือการเชื่อมต่อ การประชาสัมพันธ์ และองค์ความรู้ที่จะทำให้ของดีเหล่านี้ไปถึงคนที่อยากมาเที่ยว”
กรรณิการ์เห็นว่าข้อจำกัดหลายอย่างต้องอาศัยรัฐ ทั้งการเดินทาง การพัฒนามัคคุเทศก์ การให้ข้อมูล การดูแลแหล่งท่องเที่ยวในพื้นที่ของหน่วยงานรัฐ และการเชื่อมโยงชุมชนต่างๆ เข้าด้วยกัน ที่ผ่านมา ผู้ประกอบการจำนวนมากต้องพยายามแก้ปัญหาเอง ขณะที่หน่วยงานส่วนกลางมักนำงบประมาณและการประชาสัมพันธ์ไปลงในเมืองท่องเที่ยวที่มีชื่อเสียงอยู่แล้ว เธอมองว่าความร่วมมือกับรัฐหลีกเลี่ยงได้ยาก เพราะแหล่งท่องเที่ยวจำนวนมากอยู่ภายใต้การดูแลของหน่วยงานรัฐ การเดินทางต้องพึ่งโครงสร้างพื้นฐาน และหลายกิจกรรมต้องเกี่ยวข้องกับใบอนุญาต แต่ความร่วมมือนั้นควรวางคนในพื้นที่เป็นหุ้นส่วน รัฐต้องรับฟังข้อจำกัดจากผู้ประกอบการและชุมชน เปิดข้อมูลแผนพัฒนา และทำงานต่อเนื่องมากกว่าจัดกิจกรรมเป็นครั้งคราว
สิทธิชุมชนในด้านการท่องเที่ยวจึงหมายถึงสิทธิที่จะนำทรัพยากรและวัฒนธรรมของตัวเองมาสร้างรายได้อย่างเป็นธรรม พร้อมมีอำนาจดูแลไม่ให้การใช้ประโยชน์เกินขีดจำกัด หากรัฐต้องการพัฒนาระนองเป็นเมืองสุขภาพ ก็ควรลงทุนกับคนในพื้นที่ เพิ่มความรู้ให้ชุมชน พัฒนามัคคุเทศก์ และสร้างระบบที่ทำให้รายได้เดินทางถึงผู้ผลิตอาหาร ชาวประมง เกษตรกร และผู้ประกอบการรายเล็ก เธออยากเห็นระนองวางตัวเป็นเมืองท่องเที่ยวเชิงสุขภาพระดับชั้นนำของเอเชีย เน้นผู้มาเยือนที่เคารพธรรมชาติและสร้างรายได้ลงสู่ชุมชน เชื่อมโรงแรมเข้ากับประมง เกษตร อาหาร และวิถีท้องถิ่น เพื่อให้เงินหนึ่งบาทกระจายไปถึงคนหลายกลุ่ม
“เราอยากได้นักท่องเที่ยวคุณภาพที่มากินอาหารทะเล ใช้บริการคนในชุมชน ไปแช่น้ำแร่ และกลับไปพร้อมความเข้าใจว่าระนองมีคุณค่าอย่างไร รัฐต้องลงมานั่งคุยกับผู้ประกอบการและชาวบ้านอย่างจริงใจ ช่วยแก้เรื่องการเชื่อมต่อ ความรู้ และการประชาสัมพันธ์ อย่าปล่อยให้คนตัวเล็กทำทุกอย่างอยู่ฝ่ายเดียว แล้วค่อยมาบอกทีหลังว่าเมืองควรเดินไปทางไหน”
“ถ้ารัฐมองว่าระนองมีศักยภาพเป็นเมืองท่องเที่ยวเชิงสุขภาพ ก็ต้องทำให้ชุมชนเป็นเจ้าของการเติบโตนั้นด้วย คนระนองควรได้เรียนรู้ ได้ทำธุรกิจ และได้ดูแลทรัพยากรของตัวเอง เราอยากทำงานร่วมกับรัฐ แต่ต้องเป็นการทำงานที่ข้อมูลเปิดเผยและทุกฝ่ายกำหนดทิศทางร่วมกัน เพราะคนในพื้นที่รู้ดีว่าธรรมชาติส่วนไหนเปราะบาง และการท่องเที่ยวแบบใดจะอยู่กับเมืองได้ยาว”
เมืองที่เชื่อมโยงกันอยู่แล้ว
ในช่วงท้ายของวงคุยเมื่อเสียงของคนมอแกน ชาวประมง และผู้ประกอบการค่อยๆ ต่อกันเป็นภาพเดียวกัน จักรกริช สังขมณี นักมานุษยวิทยาด้านนิเวศและการพัฒนา ชวนทุกคนกลับมาคิดถึงความหมายของคำว่า Missing Link อีกครั้ง เขาบอกว่าภาษานโยบายมักใช้คำนี้เรียกโครงสร้างพื้นฐานส่วนที่ยังขาด เพื่อเชื่อมการขนส่งจากฝั่งหนึ่งไปสู่อีกฝั่ง แต่เรื่องราวตลอดทั้งวันบอกว่า ระนองมีสายสัมพันธ์จำนวนมากทำงานอยู่แล้ว อย่างชาวมอแกนมีความเชื่อมทะเลกับครอบครัวและการเรียนรู้ ประมงพื้นบ้านเชื่อมอาหารกับชุมชน ประมงพาณิชย์เชื่อมเรือเข้ากับแพปลา ตลาด ร้านค้า และแรงงาน ธรรมชาติเชื่อมกับสุขภาพ กีฬา และการท่องเที่ยว ส่วนโรงแรมเล็กๆ เชื่อมนักเดินทางเข้ากับอาหาร เรื่องเล่า และวิถีของผู้คน
ก่อนสร้างสิ่งเชื่อมต่อใหม่ จึงควรถามว่าสายสัมพันธ์เดิมเหล่านี้แข็งแรงเพียงใด และโครงการที่จะเข้ามาจะช่วยต่อยอดหรือทำให้บางสายขาดลง จักรกริชมองว่า นี่คือหัวใจของการประเมินโครงการจากมุมสิทธิชุมชน แทนที่จะเริ่มจากคำถามว่าโครงการสร้างรายได้รวมเท่าไร ควรถามควบคู่กันว่าใครได้ ใครเสีย ใครเป็นผู้ตัดสิน และคนที่รับผลกระทบสามารถปฏิเสธ ต่อรอง หรือเสนอทางเลือกอื่นได้มากเพียงใด เพราะการมีเวทีรับฟังไม่ได้รับประกันว่าประชาชนมีอำนาจ หากข้อเสนอของพวกเขาไม่เคยเปลี่ยนแปลงการออกแบบโครงการ นอกจากนี้ เขายังชวนมองสิทธิชุมชนเป็นเรื่องของความเป็นธรรมระหว่างคนรุ่นปัจจุบันกับคนรุ่นถัดไป โครงการอาจสร้างรายได้ในช่วงเวลาหนึ่ง แต่ความเสียหายต่อทะเล ป่า และแหล่งน้ำอาจอยู่ยาวกว่านั้น การตัดสินใจวันนี้จึงควรนับสิทธิของเด็กที่ยังไม่มีโอกาสขึ้นมาพูดบนเวทีด้วย ว่าพวกเขาจะเหลือทรัพยากรและทางเลือกในการดำรงชีวิตมากแค่ไหน
“พอฟังทุกคนพูด เราจะเห็นว่าระนองเชื่อมโยงกันอยู่แล้ว ทะเลเชื่อมกับอาหาร ประมงเชื่อมกับการท่องเที่ยว ธรรมชาติเชื่อมกับสุขภาพ และวิถีชีวิตเชื่อมคนหลายกลุ่มเข้าด้วยกัน เวลาพูดถึงมิสซิงลิงก์ เราจึงควรหยุดมองเฉพาะสิ่งที่รัฐบอกว่ายังขาด แล้วหันมาถามว่าสิ่งที่มีอยู่จะถูกทำให้แข็งแรงขึ้นได้อย่างไร”
“สิทธิชุมชนไม่ได้หมายถึงการเชิญคนมาฟังโครงการแล้วให้ยกมือเห็นด้วยหรือไม่เห็นด้วยเท่านั้น คนในพื้นที่ควรมีอำนาจตั้งคำถามกับโจทย์ตั้งแต่ต้น เสนอทางเลือก และเห็นว่าความเห็นของตัวเองทำให้โครงการเปลี่ยนได้จริง ถ้าทุกอย่างถูกตัดสินมาแล้ว การรับฟังก็เหลือเพียงพิธีกรรม และความขัดแย้งจะตามมาเพราะคนรู้สึกว่าอนาคตของบ้านถูกกำหนดโดยคนอื่น”
จักรกริชยังชวนทบทวนคำที่มักใช้เรียกระนองว่า “ประตูสู่อันดามัน” เพราะเมื่อมองเมืองเป็นประตู สิ่งสำคัญจะกลายเป็นการเปิดให้คนและสินค้าผ่านเข้าออกอย่างรวดเร็ว ขณะที่คนซึ่งอาศัยอยู่ในเมืองอาจถูกลดบทบาทเหลือเพียงผู้เฝ้าทางผ่าน
“ผมอยากชวนมองว่าระนองคือบ้านของคนที่นี่ บ้านมีทั้งคน มีความทรงจำ มีหม้อข้าว และมีสิ่งที่อยากส่งต่อให้ลูกหลาน ถ้าเราจะเปิดบ้านต้อนรับคนอื่น ก็ต้องเปิดอย่างที่เจ้าของบ้านยังอยู่ได้ บ้านแข็งแรงขึ้น และไม่มีใครเข้ามารื้อของข้างในโดยที่คนในบ้านไม่มีสิทธิพูด”
เขาย้ำว่าประชาชนมีสิทธิตรวจสอบ ขอข้อมูล แสดงความคิดเห็น และมีส่วนร่วมกับทุกกระบวนการที่จะกระทบชีวิต การเป็นพลเมืองที่ออกมาปกป้องบ้านไม่ได้ขัดขวางความเจริญ แต่ช่วยทำให้การพัฒนารอบคอบและรับผิดชอบมากขึ้น ในด้านการท่องเที่ยว จักรกริชมองว่าระนองไม่ควรรีบเล่นเกมจำนวนคนโดยวัดจากนักท่องเที่ยวที่มีจำนวนมาก เพราะเมืองท่องเที่ยวหลายแห่งมีบทเรียนเรื่องนักท่องเที่ยวล้นพื้นที่ รถติด ขยะเพิ่ม และคนในชุมชนถูกเบียดออก แต่จังหวัดระนองสามารถเลือกเส้นทางที่ช้ากว่า เน้นการท่องเที่ยวที่มีคุณภาพ นักท่องเที่ยวที่มีมูลค่าสูง และกำหนดเงื่อนไขให้ผู้มาเยือนเคารพทรัพยากรและวิถีของเจ้าบ้านได้
บางทีสิ่งที่ขาด อาจเป็นการทำให้เสียงของคนเดินทางไปถึงรัฐ
ช่วงท้ายของงาน ผู้เข้าร่วมช่วยกันเสนอสิ่งที่อยากเห็น ตั้งแต่เพิ่มเที่ยวบินและเส้นทางเชื่อมกับภาคใต้ ทำข้อมูลการเดินทางไปเกาะพยาม เกาะช้าง และบ้านหาดทรายดำให้ชัด พัฒนาท่าเรือโดยสาร ส่งเสริมเม็ดมะม่วงกาหยู อาหารทะเล ป่าชุมชน น้ำแร่ และน้ำพุร้อน รวมถึงช่วยให้คนภายนอกเข้าใจเสน่ห์ของ “เมืองฝนแปด แดดสี่” มากขึ้น ข้อเสนอเหล่านี้อาจดูเล็กเมื่อวางข้างโครงการมูลค่ามหาศาล แต่สัมผัสชีวิตของคนได้ทันที ตั้งแต่ถนนที่เดินทางสะดวกขึ้นหนึ่งเส้น ตารางเรือที่ค้นหาเจอ ข้อมูลชุมชนที่อ่านเข้าใจ หรือมัคคุเทศก์ท้องถิ่นที่เล่าเรื่องบ้านตัวเองได้ ล้วนช่วยให้รายได้ไหลลงสู่ชุมชนโดยไม่ต้องเปลี่ยนโครงสร้างของเมืองทั้งหมด
ตลอดทั้งงาน คนระนองได้ตั้งคำถามถามถึงความเจริญที่ขนานไปกับวิถีชีวิต การขุดลอกจะกระทบทะเลแค่ไหน เรือใหญ่จะใช้พื้นที่ร่วมกับเรือประมงอย่างไร รายได้จะอยู่ในจังหวัดมากน้อยเพียงใด และคนตัวเล็กจะได้รับการดูแลอย่างไรหากอาชีพเปลี่ยนไป และหากนำหลักสิทธิชุมชนมาเข้ารวมกับสิ่งที่เกิดขึ้น คำถามเหล่านี้ควรได้รับคำตอบก่อนอนุมัติโครงการ ประชาชนต้องเข้าถึงข้อมูลได้อย่างครบถ้วนและรอบด้านมีผู้เชี่ยวชาญอิสระช่วยตรวจสอบข้อมูล มีช่องทางให้ชุมชนเสนอผลการศึกษาของตัวเอง และมีกลไกติดตามผลกระทบที่ประชาชนเข้าไปมีส่วนร่วมได้ หากเกิดความเสียหาย การเยียวยาต้องรวดเร็ว เป็นธรรม และครอบคลุมทั้งรายได้ สุขภาพ วัฒนธรรม และความสัมพันธ์ของชุมชนกับทรัพยากร
ตลอดทั้งวันในงาน “ระนองเมืองที่มีชีวิต” คำว่า Missing Link ค่อยๆ มีความหมายกว้างขึ้น คำนี้จึงอาจเป็นช่องว่างระหว่างข้อมูลของรัฐกับสิ่งที่ชาวบ้านได้รับรู้ ช่องว่างระหว่างตัวเลขทางเศรษฐกิจ ผลตอบแทนกับต้นทุนที่ธรรมชาติและผู้คนต้องจ่าย หรือช่องว่างระหว่างคำว่า “การรับฟังความคิดเห็น” กับการให้ประชาชนมีอำนาจร่วมตัดสินใจจริงๆ
ที่ผ่านมาพบว่าระนองมีหลายอย่างอยู่แล้ว มีทะเลที่เลี้ยงผู้คน มีป่าที่เก็บน้ำ มีน้ำแร่ที่สร้างโอกาสทางสุขภาพ มีอาหารที่เดินทางไปเลี้ยงคนทั่วประเทศ มีเกาะที่เด็กๆ เรียนรู้จะยืนบนคลื่น และมีคนตัวเล็กจำนวนมากคอยประคองเมืองอยู่ทุกวัน สิ่งที่เมืองนี้ต้องการอาจเป็นการดูแลสายสัมพันธ์เหล่านั้นให้แข็งแรง ทำให้เศรษฐกิจเดิมสร้างรายได้มากขึ้น และสร้างช่องทางให้เสียงจากเรือลำเล็ก ชุมชนริมฝั่ง โรงแรมขนาดเล็ก และเด็กบนเกาะ เดินทางไปถึงห้องที่ใช้ตัดสินอนาคตของจังหวัด และก่อนถามว่าระนองจะพาเรือ สินค้า และเศรษฐกิจของโลกผ่านไปได้เร็วแค่ไหน เราอาจต้องกลับมาถามคนที่อยู่ตรงนี้ก่อนว่า พวกเขาอยากให้บ้านเติบโตอย่างไร มีอะไรที่พร้อมเปิดรับ และมีอะไรที่อยากรักษาไว้ให้ลูกหลาน เพราะการพัฒนาที่มีความหมาย ควรทำให้คนระนองยังยืนอยู่ในบ้านของตัวเองได้อย่างมั่นคง มองออกไปเห็นทะเลผืนเดิม และรู้สึกว่าอนาคตที่กำลังมาถึงมีเสียงของพวกเขาร่วมอยู่ด้วย