การเปลี่ยนแปลงสังคมต้องเริ่มจากตรงไหนกันนะ? บางคนอาจนึกถึงภาพของคนที่ออกไปชุมนุมประท้วงบนท้องถนน การรวมตัวกันเพื่อเรียกร้องสิทธิต่างๆ หรือการต่อสู้เพื่อสร้างการเปลี่ยนกฎหมายสักฉบับ แต่เคยคิดกันไหมว่า บางทีความเปลี่ยนแปลงอาจเริ่มจากเรื่องธรรมดากว่านั้น อย่างห้องเรียนเล็กๆ ที่ครูยอมให้นักเรียนแลกเปลี่ยนหรือถกเถียงได้ ตั้งคำถามได้ หรือกล้าพูดในสิ่งที่ตัวเองคิดโดยไม่ต้องคอยกังวลว่าจะตอบผิดหรือถูกมองว่าเป็นเด็กมีปัญหา

เมื่อวันที่ 17 ตุลาคม 2569 ในช่วงโค้งสุดท้ายก่อนปิดแคมเปญ ‘THE MEMOIR OF PEOPLE RESISTANCE: ความทรงจำแห่งการต่อสู้ของคนธรรมดา 50 ปี หลัง 6 ตุลา 2519 กับความฝันของผู้คน’ แอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย ชวนผู้คนกลับมาทบทวนความทรงจำจากเหตุการณ์ 6 ตุลา 2519 ผ่านเรื่องราวการต่อสู้ ความฝัน และความหวังที่ยังคงส่งต่อจากคนรุ่นหนึ่งไปสู่อีกรุ่นหนึ่ง ในกิจกรรม ‘The Memoir of People Resistance: ความทรงจำ ความฝัน และคนธรรมดา หลัง 6 ตุลา’ ณ ร้านอาหาร High Land ลาดพร้าว ซอย 2 เพื่อเปิดพื้นที่ให้ผู้คนได้ร่วมแบ่งปันเรื่องราว มองย้อนอดีต และจินตนาการถึงอนาคตที่อยากเห็นร่วมกัน

จากนักข่าวในกรุงเทพมหานครที่เดินทางลงมาทำความรู้จักจังหวัดชายแดนภาคใต้ด้วยความอยากรู้ สู่การเป็นอาจารย์ที่ใช้ชีวิตอยู่ในจังหวัดปัตตานีมาหลายสิบปี และเชื่อว่าการศึกษาควรเปิดโอกาสให้คนหนุ่มสาวได้คิด ตั้งคำถาม ลองผิดลองถูก และเติบโตเป็นตัวเอง ท่ามกลางเงื่อนไขและข้อจำกัดมากมายของชีวิต

แอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย เรียกร้องให้อนุทิน ชาญวีรกุล นายกรัฐมนตรี ถอนฟ้องคดีหมิ่นประมาททางอาญาต่อยิ่งชีพ อัชฌานนท์ ผู้อำนวยการโครงการอินเทอร์เน็ตเพื่อกฎหมายประชาชน (iLaw) กรณีแสดงความคิดเห็นต่อสาธารณะเกี่ยวกับข้อกล่าวหาเรื่องการแทรกแซงทางการเมืองในกระบวนการทุจริตการเลือกสมาชิกวุฒิสภา (สว.) เมื่อปี 2567 พร้อมเตือนว่า การดำเนินคดีดังกล่าวอาจส่งผลกระทบต่อการมีส่วนร่วมของภาคประชาชนในการตรวจสอบการใช้อำนาจของผู้มีอำนาจ

จากภูเขาทางภาคเหนือ สู่ผืนดินและทรัพยากรในภาคอีสาน จากชุมชนในภาคใต้ตอนบน ไปจนถึงปลายด้ามขวานในจังหวัดชายแดนภาคใต้ เรื่องราวของสิทธิมนุษยชนอาจมีชื่อเรียกและบริบทที่แตกต่างกันไปในแต่ละพื้นที่ แต่สิ่งหนึ่งที่เหมือนกันคือ ทุกเรื่องล้วนมี “ผู้คน” อยู่ตรงกลาง การทำงานด้านสิทธิมนุษยชนจึงไม่ได้มีแค่การพูดถึงกฎหมาย หลักการ หรือสิทธิที่เขียนไว้ในเอกสาร แต่คือการทำให้ผู้คนมองเห็นว่า สิ่งที่เกิดขึ้นกับชีวิตของพวกเขา ครอบครัว ชุมชน และพื้นที่ที่พวกเขาอาศัยอยู่ ล้วนเกี่ยวข้องกับสิทธิมนุษยชน การทำให้เรื่องเหล่านี้มองเห็นและเข้าใจได้ จึงเป็นอีกความท้าทายสำคัญของการทำงานด้านสิทธิมนุษยชน

การดึงประชาชนเข้ามามีส่วนร่วม เป็นเพียงพิธีการให้ผ่านๆ ไปหรือไม่? เมื่อในความเป็นจริง รัฐและทุนมักไม่ได้รับฟังเสียงของคนในพื้นที่อย่างจริงจัง หลายครั้งก็ไม่ได้ลงมาสัมผัสความจริงในจุดที่โครงการจะเข้าไปตั้งรกราก ผลที่ตามมาจึงไม่ได้หยุดอยู่แค่การสูญเสียทรัพยากร แต่ยังลุกลามไปถึงการซ้ำเติมคนในพื้นที่ให้ต้องเปิดศึกแย่งชิงผลประโยชน์กันเอง ขณะที่การเรียกร้องของชาวบ้านกลับแทบไร้ความหมาย

เมื่อถูกขอให้แนะนำตัว วิภาวดี พันธุ์ยางน้อย หรือ “พี่ตั๊ก” ไม่ได้เริ่มต้นด้วยตำแหน่งทางวิชาการที่เธอมีในปัจจุบัน ไม่ได้ไล่เรียงวุฒิการศึกษาว่าเรียนจบจากที่ไหนมาบ้าง และไม่ได้บอกว่าเธอเป็นนักวิจัยหรือนักเคลื่อนไหวที่ทำงานกับชุมชนมานานแค่ไหน ระหว่างคุยกันคำตอบแรกของเธอสั้นและธรรมดากว่านั้นมาก นั่นก็คือ “ตั๊กนะคะ ก็เป็นคนธรรมดานี่แหละ”

“18 ปีที่ผ่านมา มีทั้งเรื่องดีและไม่ดี เราเติบโตมากับสิ่งที่ทำให้เราเป็นเราในทุกวันนี้ แม้สิ่งแวดล้อมบางอย่างอาจไม่ได้ดี แต่เราก็เติบโตมาได้ด้วยครอบครัวและเพื่อน สิ่งที่ผมอยากทำ คือทำให้เด็กที่อายุ 18 ปีในวันข้างหน้า รู้สึกว่า 18 ปีที่ผ่านมาของเขาเป็นช่วงเวลาที่ดี นั่นคือปลายทาง”

ระนองเป็นเมืองที่ฝนตกยาวนานกว่าฤดูอื่น ที่นี่ได้รับการขนานนามว่าเป็น “เมืองฝนแปดแดดสี่” ขณะที่เม็ดฝนทำให้มีป่าเขียว น้ำตกมีชีวิต และสายน้ำไหลลงไปหล่อเลี้ยงป่าชายเลน ก่อนออกสู่ทะเลอันดามัน ถ้าใครเคยได้มาหรือค้นหาประวัติของระนองจะพบว่าเมืองเล็กๆ แห่งนี้มีทั้งภูเขา เกาะ น้ำแร่ร้อน อาหารทะเล และผู้คนหลายวัฒนธรรมที่ค่อยๆ เติบโตอยู่ร่วมกันมาหลายรุ่น

เรามักจะพูดว่าการศึกษาคือรากฐานของสังคม หากเป็นเช่นนั้น ‘สิทธิมนุษยชนศึกษา’ ก็คือรากฐานของสังคมที่เคารพสิทธิมนุษยชน แต่เมื่อมองดูในการเลือกตั้งทุกครั้งที่ผ่านมา นโยบายการศึกษามักจะไม่ได้เป็นนโยบายเด่นหรือนโยบายชูโรงของผู้สมัครเท่าไรนัก ยิ่งเป็นนโยบายที่เกี่ยวกับสิทธิมนุษยชนศึกษาแล้วนั้น แทบไม่มีปรากฏอยู่เลย

กรุงเทพฯ ไม่ใช่แค่พื้นที่ของถนน อาคาร รถไฟฟ้า หรือบริการสาธารณะ แต่คือพื้นที่ที่ผู้คนใช้ชีวิต ทำงาน เรียน เดินทาง แสดงออก รวมตัว เข้าถึงบริการ และดูแลกัน

ในโลกทุกวันนี้การละเมิดสิทธิมนุษยชนไม่ได้ปรากฏตัวอย่างโจ่งแจ้งเสมอไป บ่อยครั้งมาในรูปของกฎหมายที่ถูกแต่งแต้มด้วยถ้อยคำสวยงามหรือภาษากำกวมที่ฟังดูเหมือนทำเพื่อประโยชน์ส่วนรวม ไม่ว่าจะเป็นการป้องกันการฟอกเงิน การรักษาความมั่นคง หรือการจัดระเบียบสังคม แต่เมื่อพิจารณาให้ลึกลงไป เนื้อแท้ของมาตรการเหล่านั้นกลับอาจถูกใช้เพื่อจำกัดเสรีภาพในการรวมกลุ่ม ปิดกั้นการทำงานของภาคประชาสังคม และทำให้องค์กรเล็กๆ ที่พยายามปกป้องสิทธิของผู้คนค่อยๆ อยู่ยากขึ้น