เมื่อถูกขอให้แนะนำตัว วิภาวดี พันธุ์ยางน้อย หรือ “พี่ตั๊ก” ไม่ได้เริ่มต้นด้วยตำแหน่งทางวิชาการที่เธอมีในปัจจุบัน ไม่ได้ไล่เรียงวุฒิการศึกษาว่าเรียนจบจากที่ไหนมาบ้าง และไม่ได้บอกว่าเธอเป็นนักวิจัยหรือนักเคลื่อนไหวที่ทำงานกับชุมชนมานานแค่ไหน ระหว่างคุยกันคำตอบแรกของเธอสั้นและธรรมดากว่านั้นมาก นั่นก็คือ “ตั๊กนะคะ ก็เป็นคนธรรมดานี่แหละ”
ในโลกทุกวันนี้การละเมิดสิทธิมนุษยชนไม่ได้ปรากฏตัวอย่างโจ่งแจ้งเสมอไป บ่อยครั้งมาในรูปของกฎหมายที่ถูกแต่งแต้มด้วยถ้อยคำสวยงามหรือภาษากำกวมที่ฟังดูเหมือนทำเพื่อประโยชน์ส่วนรวม ไม่ว่าจะเป็นการป้องกันการฟอกเงิน การรักษาความมั่นคง หรือการจัดระเบียบสังคม แต่เมื่อพิจารณาให้ลึกลงไป เนื้อแท้ของมาตรการเหล่านั้นกลับอาจถูกใช้เพื่อจำกัดเสรีภาพในการรวมกลุ่ม ปิดกั้นการทำงานของภาคประชาสังคม และทำให้องค์กรเล็กๆ ที่พยายามปกป้องสิทธิของผู้คนค่อยๆ อยู่ยากขึ้น
เข็มนาฬิกาเคลื่อนเข้าสู่ปีใหม่ 2026 คำถามในใจคนรุ่นใหม่หรือคนเจนใหม่ๆ ในตอนนี้อาจไม่ใช่แค่ “เรียนจบแล้วจะไปทำอาชีพอะไร” แต่เป็นคำถามที่ขยับไปมากกว่านั้นคือ “เรากำลังจะใช้ชีวิตอยู่ในสังคมแบบไหน” ต้นปีที่ผ่านมา เราเดินทางล่องใต้มุ่งหน้าสู่มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี (ม.อ.ปัตตานี) จึงได้ไปพบกับ “นามีร่า บิลเหล็ม” หรือ “เช่” นักศึกษาเฟรชชี่ปี 1 คณะรัฐศาสตร์ เอกความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ
ช่วงต้นปี 2569 ขณะที่นาฬิกาของการเมืองไทยกำลังเดินหน้าเข้าสู่หมุดหมายสำคัญในวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 ซึ่งเป็นวันเลือกตั้งทั่วไปและวันออกเสียงประชามติแก้ไขรัฐธรรมนูญ สังคมไทยดูเหมือนจะตกอยู่ในสภาวะอารมณ์ที่กึ่งมีความหวัง กึ่งระแวดระวังอยู่ไม่น้อย คือเรามีความหวังเพราะการเลือกตั้งคือสัญญาณหนึ่งของความเปลี่ยนแปลง แต่เราอาจยังต้องระแวงอยู่บ้างเพราะประวัติศาสตร์การเมืองที่ผ่านมาทำให้รู้ว่าในประเทศนี้ “คะแนนเสียงจากประชาชน” อาจไม่ใช่คำตอบสุดท้ายของปลายทางที่ประชาชนซึ่งเป็นเจ้าของประเทศต้องการ
ในขณะที่หลายคนอาจจะกำลังมองหาความมั่นคงในอาชีพการงานตามที่ผู้ใหญ่บอก หรือกำลังสนุกกับชีวิตวัยเรียนที่สดใสตามครรลองของตัวเอง แต่สำหรับ ‘ซี’ เฝาซี ล่าเต๊ะ เส้นทางชีวิตของเขาเริ่มถูกขีดเขียนด้วยเฉดสีที่เข้มข้นและท้าทายกว่านั้นตั้งแต่ยังเด็กจากพื้นที่ที่เขาอาศัยอยู่และจากครอบครัวที่ให้กำเนิดมา
“ทุกสิ่งที่เราทำเกิดจากความเชื่อ เราทำเพราะต้องการเห็นความเปลี่ยนแปลง เราทำเพราะเรามีความหวังว่าเรื่องของสิทธิมนุษยชนในประเทศไทยจะเปลี่ยนไปในทางที่ดีขึ้นด้วยสองมือนี้ของเรา”
“สิทธิมนุษยชนไม่เคยเกิดขึ้นเอง หากไม่มีใครลุกขึ้นตั้งคำถาม” สำหรับ เนี้ยบ ชนฐิตา ไกรศรีกุล ผู้จัดการมูลนิธิทำทาง และสมาชิกแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย การเป็นนักกิจกรรมไม่ใช่เพียงบทบาทชั่วคราวในรั้วมหาวิทยาลัย แต่คือเส้นทางชีวิตที่เริ่มต้นจากการเห็นผู้หญิงมากมายต้องติดอยู่ในวงจรไร้ทางออกของการยุติการตั้งครรภ์ ประสบการณ์เหล่านั้นทำให้เธอเชื่อว่า สิทธิไม่ควรถูกกดทับให้อยู่ในเงามืดหรือถูกมองข้ามไป แต่ควรถูกยกขึ้นมาให้เป็นเรื่องปกติที่ทุกคนเข้าถึงได้
ตัดสินใจบริจาคและเป็นผู้บริจาคมาเกือบ 1 ปี รู้สึกมีความสุขที่ได้เป็นส่วนเล็กๆ ในการสนับสนุน Transgender ให้มีโอกาส และมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น”
“สิทธิมนุษยชนไม่ควรเป็นแค่ชื่อที่ใช้เรียกในห้องประชุมหรือบนเวที แต่ควรเป็นสิ่งที่มีอยู่ในทุกจานข้าว ทุกลมหายใจ ทุกความสัมพันธ์ที่เราเลือกจะมีเรื่องสิทธิต่อกันและกัน”
“ของขวัญที่เรามอบผ่านการบริจาคให้แอมเนสตี้คือ ‘ความรู้’ และ ‘ความหวัง’ ที่ส่งต่อไปได้ไม่รู้จบ ทุกอย่างไม่ใช่ของขวัญชิ้นเดียว แต่เป็นของขวัญที่ขยายออกไปได้เป็นร้อยเป็นพัน”
“เราไม่มีอาวุธอะไร นอกจากคำพูด”
“คุณอาจไม่ได้เปลี่ยนโลกทั้งใบ แต่คุณอาจจะเปลี่ยนชีวิต ใครบางคนที่โลกอาจเคยมองข้ามหรือละเลยเขา เพื่อทำให้ชีวิตเหล่านั้นดีขึ้นได้อีกครั้งหนึ่ง”