เสียงเรียกร้องสิทธิไปถึงเจนีวาแล้ว แต่สิทธิจะเกิดขึ้นจริงหรือไม่ อยู่ที่รัฐบาลไทย: ฟัง 8 เสียงภาคประชาสังคม หลังเวที UPR รอบที่ 4

สิทธิในเสรีภาพการแสดงออกเห็นโดยไม่ต้องกลัวถูกดำเนินคดี สิทธิในที่อยู่อาศัยและมาตรฐานการครองชีพที่เพียงพอของชุมชน สิทธิของชนเผ่าพื้นเมืองที่ต้องการให้รัฐยอมรับตัวตน ไปจนถึงสิทธิของผู้ลี้ภัย ผู้หญิง และผู้ที่มีความหลากหลายทางเพศ แม้จะเป็นเรื่องราวของคนที่ดูจะต่างกลุ่ม ต่างพื้นที่ และต่างประสบการณ์ แต่สิ่งที่พวกเขากำลังเรียกร้องมีจุดร่วมเดียวกัน คือการได้รับความคุ้มครองและสามารถใช้สิทธิของตัวเองได้จริง

ข้อเรียกร้องเหล่านี้ไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นในตอนนี้ หลายชุมชนต่อสู้มานานหลายสิบปี บางคนต้องแบกรับการมีคดีความติดตัว บางคนต้องสูญเสียที่ดินทำกิน ขณะที่บางคนยังต้องใช้ชีวิตท่ามกลางความไม่แน่นอน เพราะกฎหมายและนโยบายของรัฐยังไม่รับรองสิทธิของพวกเขาอย่างเพียงพอ เมื่อเรื่องราวเหล่านี้ถูกส่งต่อไปถึงเวทีระหว่างประเทศและมีการแชร์แลกเปลี่ยนกัน จากนี้จึงต้องจับตาดูว่ารัฐบาลไทยจะรับฟังและนำข้อเสนอแนะเหล่านั้นไปสร้างความเปลี่ยนแปลงได้มากน้อยแค่ไหน

เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 ประเทศไทยได้เข้ารับการทบทวนสถานการณ์สิทธิมนุษยชนตามวาระ รอบที่ 4 หรือ Universal Periodic Review (UPR) ภายใต้กลไกของสหประชาชาติ ที่ นครเจนีวา ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ ไทยได้รับข้อเสนอแนะอย่างน้อย 297 ข้อ จาก 106 ประเทศ ในสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง ครอบคลุมตั้งแต่สิทธิในเสรีภาพการแสดงออกและการชุมนุมโดยสงบ การคุ้มครองนักปกป้องสิทธิมนุษยชน สิทธิในชีวิตและโทษประหารชีวิต สิทธิที่จะไม่ถูกทรมานและไม่ถูกบังคับให้สูญหาย และสิทธิในการเข้าถึงความยุติธรรมและการเยียวยา ด้านความเสมอภาคครอบคลุมสิทธิที่จะไม่ถูกเลือกปฏิบัติ สิทธิที่ปลอดจากความรุนแรงทางเพศ สิทธิของผู้มีความหลากหลายทางเพศ และสิทธิของชนเผ่าพื้นเมือง ตลอดจนสิทธิผู้ลี้ภัยและแสวงหาที่พักพิง แรงงานช้ามชาติ บุคคลไร้สัญชาติ ผู้เสียหายจากการค้ามนุษย์ เด็ก คนพิการ และผู้สูงอายุ ในสิทธิทางเศรษฐกิจ สังคมและวัฒนธรรม ครอบคลุมสิทธิด้านสุขภาพ อนามัยเจริญพันธุ์ สิทธิในการศึกษา สิทธิแรงงาน และ  สิทธิในที่ดินและสิ่งแวดล้อม ตลอดจนสิทธิมนุษยชนในบริบทธุรกิจและเทคโนโลยีดิจิทัล

ในการทบทวนรอบนี้ ประชาคมโลกให้ความสนใจในประเด็นการปราบปรามข้ามชาติและหลักการไม่ส่งกลับ นอกจากนี้ ยังมีประเด็นใหม่อื่นๆที่ประเทศต่างๆ ให้ข้อเสนอแนะ เช่น การค้ามนุษย์เชื่อมโยงกับกับการหลอกลวงทางออนไลน์ ความรุนแรงด้วยเหตุแห่งเพศผ่านการใช้เทคโนโลยี การสอดแนมทางดิจิทัล การกำกับดูแลปัญญาประดิษฐ์  รวมถึงการคุ้มครองพลเรือนในสถานการณ์ชายแดนไทย-กัมพูชา

หนึ่งในประเด็นที่ได้รับความสนใจคือข้อเสนอแนะจากสวีเดนที่เรียกร้องให้ประเทศไทยแก้ไขประมวลกฎหมายอาญามาตรา 112 โดยยกเลิกโทษจำคุกขั้นต่ำ และกำหนดมาตรการคุ้มครองเด็กและเยาวชนจากการต้องรับผิดทางอาญาภายใต้การใช้สิทธิเสรีภาพในการแสดงออกและการชุมนุมโดยสงบ ข้อเสนอแนะนี้ทำให้เห็นข้อกังวลเกี่ยวกับการใช้กฎหมายที่มีส่วนจำกัดเสรีภาพของประชาชนเพราะเรื่องนี้ถูกหยิบยกขึ้นมาในการทบทวนสิทธิมนุษยชนไทยหลายครั้ง

อย่างไรก็ตาม รัฐบาลไทยยังคงยืนยันว่ามาตรา 112 มีไว้เพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยและความมั่นคงของชาติ และสอดคล้องกับหลักการระหว่างประเทศ ขณะที่ข้อกังวลเรื่องการดำเนินคดีกับเด็กและเยาวชนจากการใช้เสรีภาพในการแสดงออกและการชุมนุมโดยสงบก็ยังไม่ได้รับคำตอบอย่างแน่ชัดว่าจะทำอย่างไร นอกจากนี้ ยังมีข้อเรียกร้องอีกหลายด้านที่ภาคประชาสังคมเห็นว่ารัฐบาลจำเป็นต้องเร่งแก้ไข ทั้งการคุ้มครองผู้ลี้ภัย การรับรองสิทธิชุมชน และการทำให้ประชาชนเข้าถึงสิทธิที่กฎหมายรับรองไว้ได้จริง

ต่อมาภายหลังการทบทวน เมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 ตัวแทนชุมชน นักปกป้องสิทธิมนุษยชน และเครือข่ายภาคประชาสังคมได้มารวมตัวกันที่ SCC Creative Space ราชเทวี กรุงเทพฯ เพื่อแสดงความคิดเห็นต่อข้อเสนอแนะที่ประเทศไทยได้รับ ข้อเรียกร้อง พร้อมตั้งคำถามว่าเสียงของใครได้รับการรับฟัง ประเด็นอะไรบ้างยังตกหล่น และรัฐบาลไทยควรทำอะไรต่อจากนี้

ในงานนี้มีทั้งนักกิจกรรมที่ติดตามเสรีภาพในการแสดงออก ตัวแทนชุมชนที่ถูกดำเนินคดีจากข้อพิพาทเรื่องที่ดิน ผู้หญิงชนเผ่าพื้นเมืองที่เรียกร้องการยอมรับอัตลักษณ์ คนทำงานด้านสิทธิผู้ลี้ภัย ตัวแทนจากปาตานีในจังหวัดชายแดนภาคใต้ รวมถึงเครือข่ายที่ผลักดันสิทธิในการยุติการตั้งครรภ์อย่างปลอดภัยและสิทธิของผู้มีความหลากหลายทางเพศ ทั้ง 8 เสียงสะท้อนปัญหาที่แตกต่างกัน แต่มีคำถามร่วมกันว่า เมื่อข้อเรียกร้องของประชาชนเดินทางไปถึงเวทีโลกแล้ว รัฐไทยจะทำอย่างไรให้ข้อเสนอแนะเหล่านั้นเกิดผลต่อชีวิตของผู้คนจริงๆ

มาตรา 112 กับเสรีภาพในการแสดงออกที่ยังมีราคาต้องจ่าย

ธนพร กีรติสมิต เจ้าหน้าที่ฝ่ายรณรงค์เชิงนโยบาย แอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย หยิบยกสถานการณ์สิทธิในเสรีภาพการแสดงออกและการชุมนุมโดยสงบขึ้นมา เธออธิบายว่าในการทบทวน UPR รอบนี้ ประเทศไทยได้รับข้อเสนอแนะอย่างน้อย 31 ข้อเกี่ยวกับเสรีภาพในการแสดงออก การชุมนุมโดยสงบ และการคุ้มครองนักปกป้องสิทธิมนุษยชน โดยมีอย่างน้อย 6 ประเทศ ได้แก่ ฝรั่งเศส เม็กซิโก สวีเดน ออสเตรเลีย เบลเยียม และเดนมาร์ก ที่เสนอให้ไทยคุ้มครองเด็กและเยาวชนจากการถูกดำเนินคดีเพราะใช้สิทธิ ขณะที่เบลเยียมเรียกร้องให้ยุติการควบคุมตัวและดำเนินคดีเด็กที่ใช้สิทธิในเสรีภาพการแสดงออกและการชุมนุม ขณะที่เม็กซิโกและเดนมาร์กเสนอข้อเรียกร้องในประเด็นนี้ซ้ำจากการทบทวนรอบก่อน ซึ่งการที่ข้อกังวลเดิมยังถูกหยิบยกขึ้นมาอีกครั้ง ทำให้เห็นว่าปัญหาการดำเนินคดีจากการใช้เสรีภาพยังไม่ได้รับการแก้ไขอย่างเพียงพอ

“แอมเนสตี้กับเครือข่ายภาคประชาสังคมและนักกิจกรรมได้ส่งรายงานในรอบนี้ เพื่อย้ำว่าทุกคนทั้งนักปกป้องสิทธิ รวมถึงเด็กและเยาวชน ต้องมีพื้นที่ในการแสดงความคิดเห็นและชุมนุมโดยสงบได้อย่างปลอดภัย ปราศจากการคุกคามและการดำเนินคดี”

ธนพรชี้ว่าแม้ประเทศไทยจะมีความคืบหน้าในบางด้าน แต่กฎหมายที่จำกัดเสรีภาพในการแสดงออกยังไม่ได้รับการแก้ไขให้สอดคล้องกับมาตรฐานสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ เพราะนับตั้งแต่ปี 2563 มีประชาชนอย่างน้อย 1,992 คนถูกดำเนินคดีจากการชุมนุมในจำนวนนี้รวมถึงเด็กและเยาวชนด้วย ขณะที่พระราชบัญญัติสร้างเสริมสังคมสันติสุขฯ ที่บังคับใช้ในเดือนสิงหาคม 2569 ที่ผ่านมา แม้จะทำให้ผู้ต้องขังทางการเมืองบางส่วนได้รับอิสรภาพ แต่ก็ยังยกเว้นคดีมาตรา 112 ซึ่งตอนนี้มีอย่างน้อย 409 คดี ในประเทศไทย นับตั้งแต่รัฐประหารคณะรักษาความสงบแห่งชาติ ปี 2557 และในทางปฏิบัติผู้ที่เข้าข่ายได้รับประโยชน์จากกฎหมายดังกล่าวก็ไม่ได้รับการปล่อยตัวหรือยุติคดีโดยอัตโนมัติ

อย่างไรก็ตาม ข้อมูลจากแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย ระบุว่า แม้จะมีผู้ต้องขังอย่างน้อย 9 คนได้รับการปล่อยตัวแล้ว และอีกอย่างน้อย 5 คนได้รับการถอดกำไลติดตามตัวอิเล็กทรอนิกส์ (EM) โดยบางคนต้องสวมกำไลดังกล่าวมานานประมาณ 3 ปี แต่ยังมีผู้ที่ถูกดำเนินคดีทางการเมืองอีกจำนวนหนึ่งที่ยังไม่ได้รับอิสรภาพและยังคงรอความคืบหน้าในกระบวนการยุติธรรม ขณะเดียวกัน ก็ยังมีผู้ต้องขังอย่างน้อย 6 คนรอคำสั่งศาลและมีคดีที่คั่งค้างอยู่ในชั้นอุทธรณ์และฎีกาอีกอย่างน้อย 45 คดี จากข้อมูลพบว่าบางคนยื่นคำร้องตั้งแต่ปลายเดือนสิงหาคม 2569 แต่ผ่านไปกว่า 2 เดือนก็ยังไม่ได้รับคำสั่งดังกล่าว ขณะที่บางคดีศาลมีแนวทางพิจารณาแตกต่างกัน ทำให้การเข้าถึงสิทธิตามกฎหมายขึ้นอยู่กับการตีความของศาลแต่ละแห่ง

ตัวอย่างหนึ่งคือกรณีการชุมนุมต่อต้านรัฐประหารหน้าสถานทูตเมียนมาเมื่อวันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2564  และการทำโพลสำรวจความเดือดร้อนจากขบวนเสด็จของกลุ่มทะลุวัง ที่มีประเด็นข้อพิพาทเกี่ยวกับการตีความว่าเข้าข่ายการแสดงออกทางการเมืองตามกฎหมายนิรโทษกรรมหรือไม่ สำหรับแอมเนสตี้ ประเทศไทย ปัญหาเหล่านี้ทำให้เห็นว่า แม้จะมีกฎหมายที่เปิดทางให้ประชาชนบางส่วนได้รับอิสรภาพ แต่ถ้าการบังคับใช้ยังไม่เป็นตามมาตรฐานเดียวกัน ก็จะทำให้คนที่ถูกดำเนินคดีจากการใช้สิทธิก็ยังต้องเจอกับความไม่แน่นอนในกระบวนการยุติธรรม

“แม้จะมีผู้ต้องขังทางการเมืองที่เข้าเกณฑ์ได้รับประโยชน์จากกฎหมายแล้ว แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะได้รับการปล่อยตัวทันที ปัจจุบันยังมีผู้ต้องขังอย่างน้อย 6 คนที่รอคำสั่งศาล โดยบางคนยื่นคำร้องตั้งแต่ปลายเดือนสิงหาคม แต่ผ่านมากว่า 2 เดือนแล้วก็ยังไม่มีคำสั่งออกมา ขณะเดียวกัน ยังมีคดีอีกอย่างน้อย 45 คดีที่อยู่ระหว่างการพิจารณาของศาลอุทธรณ์และศาลฎีกา”

ธนพรตั้งข้อสังเกตว่า ท่าทีของรัฐบาลไทยต่อประมวลกฎหมายอาญามาตรา 112 ยังไม่เกิดการเปลี่ยนแปลง โดยรัฐบาลยืนยันว่าการบังคับใช้กฎหมายดังกล่าวสอดคล้องกับหลักการระหว่างประเทศ รวมถึงกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง (ICCPR) แต่แอมเนสตี้มองว่า ท่าทีดังกล่าวยังขัดแย้งกับข้อกังวลที่กลไกสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศเคยแสดงไว้เกี่ยวกับการบังคับใช้มาตรา 112

“รัฐบาลไทยยังยืนยันว่ามาตรา 112 สอดคล้องกับหลักการระหว่างประเทศ ทั้งที่คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติได้อธิบายไว้ในความเห็นทั่วไปฉบับที่ 34 ว่า การวิพากษ์วิจารณ์สถาบันหรือบุคคลสาธารณะต้องได้รับการคุ้มครองภายใต้เสรีภาพในการแสดงออก และกฎหมายไม่ควรกำหนดโทษรุนแรงเกินสัดส่วน จึงเกิดคำถามว่ารัฐไทยจริงจังแค่ไหนกับการทบทวนปัญหาการบังคับใช้มาตรา 112”

“อย่างแรกที่ทางการไทยสามารถทำได้เลย คือการประกันสิทธิการประกันตัวให้กับผู้ต้องขังทางการเมืองที่ยังต่อสู้คดีอยู่ในขณะนี้ ถือว่าเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานที่คิดว่าทำได้เลย”

ในช่วงท้าย ธนพรยังบอกอีกว่า รัฐต้องรับประกันว่าเด็กและเยาวชนจะไม่ถูกดำเนินคดีเพราะใช้สิทธิในเสรีภาพการแสดงออกไม่ว่าจะเป็นการแสดงความคิดเห็นผ่านสื่อออนไลน์หรือการเข้าร่วมกิจกรรมในพื้นที่สาธารณะ ซึ่งข้อเรียกร้องเหล่านี้ไม่ได้หมายถึงการแก้ไขตัวบทกฎหมายอย่างเดียว แต่ยังรวมถึงการทำให้ประชาชนสามารถใช้สิทธิได้จริงโดยไม่ต้องหวาดกลัวว่าการแสดงความคิดเห็นจะนำไปสู่การถูกดำเนินคดีหรือสูญเสียอิสรภาพ

กฎหมายป้องกันการฟ้องปิดปาก: คำมั่นของรัฐบาลที่ต้องมีมากกว่าคำพูด

อีกประเด็นที่ได้รับความสนใจในการทบทวนครั้งนี้คือการคุ้มครองนักปกป้องสิทธิมนุษยชนจากการถูกฟ้องหรือการถูกดำเนินคดีเชิงยุทธศาสตร์เพื่อระงับการมีส่วนร่วมของสาธารณะ หรือ Strategic Lawsuits Against Public Participation (SLAPP) โดยการฟ้องคดีลักษณะนี้อาจเกิดขึ้นกับนักกิจกรรม ชาวบ้าน นักข่าว หรือประชาชนที่ออกมาเปิดเผยข้อมูลและวิพากษ์วิจารณ์เรื่องสาธารณะ ที่ผ่านมาพบว่าการดำเนินคดีนี้อาจสร้างภาระทั้งด้านเวลา ค่าใช้จ่าย และความหวาดกลัว จนทำให้ผู้ถูกฟ้องหรือคนอื่นๆ ไม่กล้าออกมาแสดงความคิดเห็น

ในการทบทวน UPR รอบนี้ หลายประเทศให้ความสำคัญกับปัญหาการฟ้องคดีปิดปาก หรือการใช้กระบวนการยุติธรรมเป็นเครื่องมือกดดันประชาชนที่ออกมาแสดงความคิดเห็นหรือเรียกร้องสิทธิ โดยมีข้อเสนอแนะเกี่ยวกับเรื่องนี้อย่างน้อย 12 ข้อ และมีถึง 9 ประเทศที่เรียกร้องให้ไทยออกกฎหมายป้องกันการฟ้องคดีปิดปากโดยเฉพาะ หนึ่งในนั้นคือสหราชอาณาจักรที่เสนอให้ประเทศไทยออกกฎหมายดังกล่าวภายใน 2 ปี ขณะที่แคนาดาเสนอให้กฎหมายระบุความหมายของการฟ้องคดีปิดปากให้ชัดเจน เพื่อให้สามารถนำไปใช้คุ้มครองประชาชนได้จริง ด้านรัฐบาลไทยได้ประกาศว่าจะผลักดันกฎหมายป้องกันการฟ้องคดีปิดปาก รวมถึงกฎหมายต่อต้านการเลือกปฏิบัติ โดยกำหนดให้ทั้ง 2 เรื่องเป็นคำมั่นโดยสมัครใจของประเทศไทยต่อเวที UPR โดยธนพรมองว่านี่เป็นสัญญาณเชิงบวกในเรื่องนี้ แต่สิ่งที่ต้องติดตามต่อคือเนื้อหาของกฎหมายและกรอบเวลาที่รัฐบาลจะดำเนินการจริง

“แม้ทางการไทยจะยืนยันความมุ่งมั่นในการผลักดันกฎหมายต่อต้านการฟ้องคดีปิดปาก (SLAPP) และกฎหมายต่อต้านการเลือกปฏิบัติ ที่เป็นคำมั่นโดยสมัครใจของประเทศไทย รวมถึงแสดงเจตจำนงที่จะเปิดรับฟังความคิดเห็นเพื่อปรับปรุงแก้ไขพระราชบัญญัติป้องกันและปราบปรามการทรมานและการกระทำให้บุคคลสูญหาย แต่รัฐไทยยังไม่ได้ชี้แจงหรือตอบข้อกังวลเกี่ยวกับการดำเนินคดีต่อเด็กและเยาวชนจากการใช้สิทธิในเสรีภาพในการแสดงออกและการชุมนุมโดยสงบอย่างเพียงพอ”

ธนพรย้ำด้วยว่าทางการไทยยังยืนยันว่ามาตรา 112 มีเป้าหมายเพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยและความมั่นคงของชาติ และสอดคล้องกับหลักการระหว่างประเทศ สำหรับแอมเนสตี้ ประเทศไทย กฎหมายป้องกันการฟ้องปิดปากที่มีประสิทธิภาพต้องครอบคลุมทั้งคดีแพ่งและคดีอาญา รวมถึงคดีที่อัยการเป็นผู้ฟ้อง เช่น คดีตามมาตรา 112 และมาตรา 116 โดยต้องมีกลไกให้ศาลสามารถยุติคดีที่เป็นการฟ้องโดยมิชอบได้ตั้งแต่ระยะแรก นอกจากนี้ ยังเรียกร้องให้ยกเลิกโทษอาญาฐานหมิ่นประมาท ออกกฎหมายคุ้มครองนักปกป้องสิทธิมนุษยชนที่มีมาตรการเฉพาะสำหรับเด็กและเยาวชน และสอบสวนการสอดแนมทางดิจิทัล รวมถึงการคุกคามออนไลน์ต่อนักปกป้องสิทธิ

แอมเนสตี้ ประเทศไทย เสนอให้กระทรวงยุติธรรม โดยกรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ เร่งผลักดันร่างกฎหมายป้องกันการฟ้องคดีปิดปากเข้าสู่การพิจารณาของคณะรัฐมนตรีและรัฐสภา โดยต้องคงมาตรการคุ้มครองประชาชนไว้อย่างครบถ้วน ไม่จำกัดอยู่แค่การแก้ไขกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งที่อาจเปิดช่องให้สั่งระงับการเผยแพร่ข้อมูลล่วงหน้า ส่วนการยุติคดีต่อเด็กและเยาวชนที่ใช้สิทธิในเสรีภาพการแสดงออกและการชุมนุมโดยสงบ “เรื่องแรกที่รัฐทำได้ทันที คือเรื่องที่รัฐบาลให้คำมั่นไว้เองเมื่อวาน นั่นคือกฎหมายป้องกันการฟ้องปิดปาก ซึ่งมีอย่างน้อย 9 ประเทศเสนอ และสหราชอาณาจักรวางกรอบเวลาไว้ชัดว่าต้องตราให้ได้ภายใน 2 ปี ครอบคลุมทั้งคดีแพ่งและคดีอาญา และยกฟ้องคดีที่มิชอบได้ตั้งแต่ชั้นต้น”

อีกเรื่องที่แอมเนสตี้ให้ความสำคัญคือการลอยนวลพ้นผิด โดยเฉพาะกรณีการใช้กำลังต่อผู้ชุมนุมและการบังคับบุคคลให้สูญหาย แม้ประเทศไทยจะเข้าเป็นภาคีอนุสัญญาระหว่างประเทศว่าด้วยการคุ้มครองบุคคลจากการบังคับให้สูญหาย และมีพระราชบัญญัติป้องกันและปราบปรามการทรมานและการกระทำให้บุคคลสูญหายแล้ว แต่หลายครอบครัวยังคงรอความยุติธรรม ตั้งแต่กรณีการเสียชีวิตของประชาชนในเหตุการณ์ตากใบ จังหวัดชายแดนใต้  คดีการบังคับให้บุคคลสูญหายของพอละจี รักจงเจริญ หรือบิลลี่ และทนายความสมชาย นีละไพจิตร ไปจนถึงผู้ชุมนุมที่ได้รับบาดเจ็บรุนแรงจากการปฏิบัติหน้าที่ของเจ้าหน้าที่รัฐ เช่น พายุ บุญโสภณ

“ความเปลี่ยนแปลงที่แท้จริง คือเมื่อไม่มีใครต้องถูกคุมขังเพราะการแสดงออกโดยสงบ เมื่อครอบครัวผู้สูญหายได้รับความยุติธรรม และเมื่อเสียงของเด็กและเยาวชนได้รับการรับฟัง”

เสียงจากปัตตานี: เมื่อการแสดงออกถึงตัวตนอาจนำไปสู่ความหวาดกลัว

ปัญหาเสรีภาพในการแสดงออกไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะกับผู้ชุมนุมทางการเมืองในกรุงเทพฯ เท่านั้น สำหรับผู้คนในจังหวัดชายแดนภาคใต้ การแสดงความคิดเห็นทางการเมือง การพูดถึงอัตลักษณ์ หรือการตั้งคำถามต่อรูปแบบการปกครองของพื้นที่ ยังเป็นเรื่องที่เกี่ยวข้องกับความมั่นคงและการใช้อำนาจรัฐอย่างใกล้ชิด อัสมะ ตันหยงดาโอะ กรรมการมูลนิธิมานุษยะ และผู้ประสานงานกลุ่มทำงานปาตานีเพื่อติดตามกลไกระหว่างประเทศ  เล่าว่าคนในจังหวัดปัตตานีต้องใช้ชีวิตภายใต้กฎอัยการศึกและพระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉินมาอย่างยาวนาน จนด่านตรวจ การควบคุมตัว และความหวาดกลัวกลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันของพวกเขา

“เราอยากให้ลูกหลานได้รับอนาคตที่พวกเขามีส่วนกำหนดมันได้ เป็นอนาคตที่ภาษา ศรัทธา และอัตลักษณ์ของเราได้รับความเคารพ”

“22 ปีก็เป็นระยะเวลาที่นานมากๆ แล้ว เราไม่ควรชินชากับสิ่งนี้ ทั้งคนในพื้นที่ที่อยู่กับความรุนแรงมาอย่างยาวนาน พี่น้องที่อยู่ในประเทศไทย รวมถึงองค์กรระหว่างประเทศ ประเทศต่าง ๆ ก็ควรจะเห็นว่าระยะเวลาที่ยาวนานอย่างนี้ มันควรจะยุติลงไปได้แล้ว”

สำหรับอัสมะ เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นเป็นเรื่องสำคัญต่อการกำหนดอนาคตของชุมชน เพราะประชาชนควรมีสิทธิพูดคุยและแสดงความคิดเห็นได้อย่างเปิดเผยว่า อยากเห็นพื้นที่ที่ตัวเองอาศัยอยู่เป็นอย่างไร และต้องการให้ชุมชนพัฒนาไปในทิศทางไหน หากคนยังไม่สามารถพูดถึงเรื่องเหล่านี้ได้อย่างอิสระ ก็อาจจะยากที่จะมีส่วนร่วมในการตัดสินใจเรื่องอนาคตของพื้นที่ตัวเองได้จริง

“การพูดถึงสิทธิในการกำหนดเจตจำนงของตนเอง หรือการแสดงออกถึงอัตลักษณ์มลายู ไม่ควรทำให้เราถูกสงสัยหรือถูกดำเนินคดี เราไม่ใช่ผู้ก่อการร้าย อัตลักษณ์ของเราไม่ใช่อาชญากรรม และเสียงของเราสมควรได้รับการรับฟัง”

ในการทบทวน UPR รอบนี้ มีเพียงคอสตาริกาประเทศเดียวที่เรียกร้องให้ไทยยุติการเลือกปฏิบัติต่อชาวมลายูมุสลิมในจังหวัดชายแดนภาคใต้ ขณะที่ไม่มีประเทศใดเรียกร้องอย่างชัดเจนให้รับรองสิทธิในการกำหนดเจตจำนงของตนเอง หรือยุติการใช้กฎหมายฉุกเฉินในพื้นที่ โดยข้อเรียกร้องที่ตกหล่นเหล่านี้มีความสำคัญต่อชุมชน เช่นเมื่อมองย้อนกลับไปยังเหตุการณ์ตากใบเมื่อปี 2547 มีผู้เสียชีวิต 85 คน และครอบครัวต้องต่อสู้เพื่อความยุติธรรมมายาวนานถึง 20 ปี ก่อนที่คดีจะหมดอายุความในเดือนตุลาคม 2567

“การทบทวนสถานการณ์สิทธิมนุษยชนในครั้งนี้ไม่สามารถตอบสนองต่อข้อเรียกร้องเหล่านี้อย่างชัดเจน ซึ่งเป็นเรื่องที่น่าเจ็บปวดอย่างยิ่ง เพราะชุมชนของเรารู้ดีว่า อำนาจที่ไร้การตรวจสอบนั้นสร้างความสูญเสียได้เพียงใด”

อัสมะตั้งคำถามต่อการที่รัฐไทยยกจำนวนชาวมุสลิมในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และโครงการพัฒนาทักษะผู้หญิงมาเป็นหลักฐานของการมีส่วนร่วม เพราะสำหรับชุมชนแล้วนั้น การมีส่วนร่วมควรหมายถึงการมีอำนาจตัดสินใจต่ออนาคตของตนเองได้จริง

“เราสามารถเรียกสิ่งนี้ว่าการมีส่วนร่วมอย่างแท้จริงได้อย่างไร หากเราไม่มีอำนาจที่จะเปลี่ยนแปลงการตัดสินใจ คนในชุมชนสามารถพูดคุยอย่างเปิดเผยได้หรือไม่ว่า ปัตตานีควรมีการปกครองอย่างไร ผู้หญิงสามารถร่วมกำหนดทิศทางการเจรจาสันติภาพได้หรือไม่ และครอบครัวต่างๆ สามารถเรียกร้องความยุติธรรมโดยปราศจากความกลัวได้หรือไม่”

เธอจึงเรียกร้องให้รัฐบาลยกเลิกการใช้กฎอัยการศึกและ พ.ร.ก.ฉุกเฉินทันที รวมถึงยุติการดำเนินคดีจากการแสดงออกทางการเมืองโดยสงบ และจัดให้มีการสอบสวนการละเมิดสิทธิอย่างเป็นอิสระ พร้อมเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ และอีกข้อเรียกร้องสำคัญคือการจัดตั้งกระบวนการสันติภาพที่นำโดยพลเรือน ทำให้ให้ผู้หญิงและเยาวชนมีอำนาจร่วมตัดสินใจได้จริงและประกาศกรอบเวลาการดำเนินงานที่จัดทำร่วมกับชุมชน ขณะเดียวกัน ก่อนอนุมัติโครงการพัฒนาอะไรในพื้นที่ รัฐต้องให้ข้อมูลชุมชนในภาษาที่พวกเขาเข้าใจ และเปิดโอกาสให้ประชาชนมีส่วนร่วมกำหนดการตัดสินใจ

“สันติภาพมีความหมายมากกว่าการไม่มีการสู้รบ สันติภาพคือการใช้ชีวิตโดยไม่ต้องกลัว มีความยุติธรรม และมีอำนาจกำหนดอนาคตของเราเอง”

“เราอยากให้ไปดูต้นเหตุของสิ่งเหล่านี้ที่เกิดขึ้น ข้อเรียกร้องที่เราเรียกร้องมาตลอดคือขอให้ยุติการบังคับใช้กฎหมายความมั่นคงในพื้นที่ เพราะว่าอันนี้เป็นเหมือนประตูเข้าสู่การละเมิดสิทธิมนุษยชนที่เกิดขึ้นในพื้นที่ การควบคุมตัว การเก็บดีเอ็นเอ ทุกอย่างเกิดขึ้นภายใต้กฎหมายตัวนี้”

จากคนที่ถูกกล่าวหาว่าบุกรุกป่า สู่การเรียกร้องให้คืนสิทธิในที่ดิน

อีกเรื่องราวที่ถูกนำมาพูดถึงคือชีวิตของชาวบ้านที่ต้องเจอคดีความจากนโยบายจัดการทรัพยากรธรรมชาติ นิตยา ม่วงกลาง ตัวแทนชาวบ้านซับหวาย จ.ชัยภูมิ และกรรมการมูลนิธิมานุษยะ  เล่าว่าพ่อแม่และปู่ย่าตายายของเธอเข้ามาตั้งรกรากในพื้นที่ตั้งแต่ปี 2515 โดยทำไร่มันสำปะหลังเพื่อเลี้ยงครอบครัวและส่งลูกหลานเรียนหนังสือ แต่เมื่อที่ดินทำกินถูกประกาศรวมเป็นส่วนหนึ่งของอุทยานแห่งชาติไทรทอง ชีวิตของชาวบ้านกลับเปลี่ยนไปตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา

“เมื่อที่ทำกินของเราถูกประกาศรวมเป็นส่วนหนึ่งของอุทยานแห่งชาติไทรทอง รัฐบาลเรียกสิ่งนี้ว่าการปกป้องป่า แต่พวกเรากลับถูกตีตราว่าเป็นอาชญากรโดยถูกกล่าวหาว่าบุกรุกที่ดินของตัวเอง ทั้งที่ครอบครัวของเราทำกินบนผืนดินนี้มาหลายสิบปี”

นิตยาเป็นหนึ่งในชาวบ้าน 14 คนที่ถูกดำเนินคดีภายใต้นโยบายทวงคืนผืนป่า โดยในจำนวนนี้เป็นผู้หญิง 9 คน และในปี 2562 เธอต้องอยู่ในเรือนจำนาน 77 วัน สำหรับชาวบ้านซับหวาย การสูญเสียที่ดินไม่ได้หมายถึงการสูญเสียทรัพย์สินเท่านั้น แต่ยังหมายถึงรายได้ที่ใช้ซื้ออาหาร ส่งลูกหลานเรียนหนังสือ และดูแลคนในครอบครัว

“นโยบายบอกว่าจะคุ้มครองคนยากจนที่อยู่ในพื้นที่มาก่อน แต่ถ้อยคำเหล่านั้นไม่ได้คุ้มครองเรา การสูญเสียที่ทำกินหมายถึงการสูญเสียรายได้ที่ใช้ซื้ออาหารและดูแลลูกหลาน”

ในการทบทวน UPR รอบนี้ หมู่เกาะมาร์แชลล์เป็นประเทศเดียวที่เสนอข้อเสนอแนะเชื่อมโยงสิทธิในที่ดินและทรัพยากรกับกฎหมายป่าไม้ โดยเรียกร้องให้คุ้มครองกลุ่มชาติพันธุ์และชนเผ่าพื้นเมือง นิตยายินดีกับข้อเสนอแนะดังกล่าว แต่ยังตั้งคำถามว่าใครจะเป็นผู้ทบทวนคำพิพากษาที่ทำให้ชาวบ้านกลายเป็นผู้กระทำผิดและใครจะคืนสิทธิในที่ดินให้ชุมชนที่อาศัยอยู่กับป่ามายาวนาน

“เรายินดีกับข้อเรียกร้องนี้ แต่ยังมีคำถามที่ไม่ได้รับคำตอบว่า ใครจะทบทวนคำพิพากษาที่ตัดสินให้เรามีความผิด และคืนสิทธิในที่ดินให้ชุมชนที่อยู่กับป่า”

แม้ในเดือนพฤษภาคม 2568 คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติจะชี้ว่าสิทธิของชาวบ้านซับหวายถูกละเมิด แต่ชุมชนยังรอการแก้ไขปัญหาที่เกิดผลจริง นิตยาจึงเรียกร้องให้รัฐบาลและรัฐสภารับรองสิทธิในที่ดินที่ชุมชนอาศัยและทำกินมายาวนาน รวมถึงสิทธิที่เท่าเทียมของผู้หญิง และสิทธิในการเข้าถึงป่า น้ำ และเมล็ดพันธุ์ เธอยังเรียกร้องให้หน่วยงานในกระบวนการยุติธรรมหยุดดำเนินคดีกับการใช้ที่ดินตามวิถีดั้งเดิมของชุมชน ทบทวนคำพิพากษา และนิรโทษกรรมให้ชุมชนที่ถูกทำให้กลายเป็นผู้กระทำผิดอย่างไม่เป็นธรรม โดยต้องไม่เปิดช่องให้บริษัทที่แย่งยึดที่ดินได้รับการยกเว้นความผิดไปด้วย

ส่วนหน่วยงานป่าไม้ต้องหยุดการขับไล่ ร่วมกับชุมชนสร้างความมั่นคงในการเข้าถึงที่ดินและการทำมาหากิน รวมถึงคุ้มครองผู้ที่ออกมาปกป้องสิทธิจากการถูกข่มขู่คุกคาม และอีกประเด็นที่เธอกังวลคือการนำเรื่องการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศมาใช้เป็นเหตุผลในการดำเนินโครงการปลูกป่าหรือคาร์บอนเครดิตที่อาจทำให้ชุมชนเสี่ยงสูญเสียที่ดินเพิ่มขึ้น

“เราอยู่กับป่าและช่วยดูแลป่ามาตลอด แต่ถ้านโยบายด้านสภาพภูมิอากาศทำให้เราต้องสูญเสียที่ดินทำกินและแหล่งอาหาร จะเรียกว่าเป็นนโยบายที่เป็นธรรมได้ยังไง เราอยากดูแลป่าไปพร้อมกับการเลี้ยงดูลูกหลานของเรา นโยบายที่เป็นธรรมจึงต้องทำให้เราสามารถรักษาป่าและดำรงชีวิตอยู่ได้ด้วยกัน”

สิทธิของชนเผ่าพื้นเมือง: เมื่อรัฐยังไม่ยอมรับว่าเราเป็นใคร

เรื่องของนิตยาเชื่อมโยงกับข้อเรียกร้องของ คะติมะ หลี่จ๊ะ เครือข่ายสตรีชนเผ่าแห่งประเทศไทย (IWNT) และกรรมการมูลนิธิมานุษยะ  ที่มองว่าต่อสู้เรื่องสิทธิในที่ดินมีความหมายมากๆ กับชีวิต เพราะเกี่ยวข้องกับความสูญเสียที่จะเกิดขึ้นกับครอบครัวของเธอโดยตรง ในปี 2555 พ่อของเธอเป็นผู้นำชุมชนถูกยิงเสียชีวิตจากข้อพิพาทเรื่องที่ดิน เหตุการณ์ครั้งนั้นกลายเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้เธอลุกขึ้นมาปกป้องสิทธิของชนเผ่าพื้นเมือง

“การสูญเสียพ่อทำให้เราลุกขึ้นมาปกป้องสิทธิของเรา และทำให้รู้ว่าสิทธิในที่ดินคือเรื่องของชีวิตและอนาคตของเรา”

ในการทบทวนครั้งนี้ มีข้อเสนอแนะ 4 ข้อที่กล่าวถึงชนเผ่าพื้นเมือง ได้แก่ ข้อเสนอจากเอกวาดอร์ที่ให้รับรองชนเผ่าพื้นเมืองตามกฎหมาย เดนมาร์กให้รับรองสิทธิในการให้ความยินยอมโดยเสรี ล่วงหน้า และได้รับข้อมูลอย่างครบถ้วน หรือ FPIC หมู่เกาะมาร์แชลล์ให้คุ้มครองสิทธิในที่ดินและทรัพยากร รวมถึงการคุ้มครองภายใต้กฎหมายป่าไม้ และศรีลังกาให้ส่งเสริมการศึกษาของเด็กชนเผ่าพื้นเมือง แม้หลายประเทศจะชื่นชมพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ พ.ศ. 2568 ของไทย แต่คะติมาชี้ว่ากฎหมายดังกล่าวยังไม่ได้รับรองสถานะชนเผ่าพื้นเมือง และไม่ได้รับรองสิทธิใน FPIC

“รัฐไทยจะคุ้มครองวิถีชีวิตของเราได้อย่างไร ในเมื่อรัฐยังปฏิเสธว่าเราเป็นใคร แค่ยอมรับอัตลักษณ์ตัวตนของเรา มันคือการมองเห็นคนเป็นคน เพราะฉะนั้น ถ้ามองเห็นคนเป็นคน มันจะเกิดการเจรจาคุยกัน แล้วก็หาทางออกร่วมกันได้ แต่ตอนนี้สิ่งนั้นยังไม่เกิดขึ้น มันเลยทำให้เราได้รับผลกระทบเยอะมาก”

“ภาษา ความรู้ และระบบชุมชนของเรา ผูกพันกับผืนดินของบรรพบุรุษ การปกป้องวัฒนธรรมจึงต้องปกป้องผืนดินที่หล่อเลี้ยงวัฒนธรรมนั้นด้วย และต้องเคารพสิทธิของเราในการตัดสินใจว่าจะเกิดอะไรขึ้นบนผืนดินของเรา”

การรับรองเพียงวิถีชีวิตหรือวัฒนธรรม โดยไม่รับรองสิทธิในที่ดินและอำนาจตัดสินใจของชุมชน จึงยังไม่เพียงพอที่จะคุ้มครองผู้คนที่อาศัยอยู่ในพื้นที่เหล่านั้น คะติมาเรียกร้องให้รัฐบาลและรัฐสภาแก้ไขกฎหมายเพื่อรับรองสถานะชนเผ่าพื้นเมือง สิทธิร่วมของชุมชนในที่ดินและทรัพยากร และสิทธิใน FPIC นอกจากนี้ รัฐต้องหยุดโครงการพัฒนาที่ได้รับอนุมัติโดยไม่ได้รับความยินยอมจากชุมชนตามหลัก FPIC รวมถึงป้องกันการไล่ที่ระหว่างที่ข้อเรียกร้องเรื่องสิทธิในที่ดินยังไม่ได้รับการแก้ไข

อีกข้อเรียกร้องสำคัญคือการจัดสรรงบประมาณให้ผู้หญิงชนเผ่าพื้นเมืองมีส่วนร่วมอย่างเท่าเทียมในการตัดสินใจเรื่องที่ดิน ป่าไม้ และการพัฒนา พร้อมจัดให้มีล่ามและมาตรการคุ้มครองจากการข่มขู่คุกคาม เพราะสำหรับผู้หญิงชนเผ่าพื้นเมือง การมีสิทธิไม่ได้หมายถึงการได้รับอนุญาตให้อยู่ในพื้นที่เท่านั้น แต่ต้องรวมถึงการมีเสียงและอำนาจร่วมกำหนดอนาคตของชุมชนด้วย

“เราต้องมีส่วนร่วมในการเขียนกฎหมายและมาตรการเหล่านี้ และติดตามว่ามีการลงมือทำจริงหรือไม่ ชุมชนของเรารู้ว่าต้องการเปลี่ยนแปลงอะไร เพราะเราเป็นคนที่อยู่กับผลกระทบเหล่านี้ทุกวัน”

“สิทธิของเราไม่ใช่ความเมตตาจากใคร อนาคตของเราต้องกำหนดร่วมกับเรา โดยเรา และเพื่อเราเอง อย่าลืมว่าไม่มีชุมชนก็ไม่มีประเทศ ไม่มีประเทศก็ไม่มีผู้นำ เพราะฉะนั้นฐานรากของประเทศไม่ใช่จังหวัด แต่คือชุมชนหมู่บ้าน”

การพัฒนาที่ชุมชนต้องแบกรับต้นทุน: ใครจะรับผิดชอบเมื่อสิ่งแวดล้อมเสียหาย?

อีกหนึ่งเสียงจากภาคอีสานคือ ณัฐพร อาจหาญ จากขบวนการประชาธิปไตยอีสาน ที่ทำงานด้านสิ่งแวดล้อมและธุรกิจกับสิทธิมนุษยชน โดได้ชวนมองอีกด้านของการพัฒนาเศรษฐกิจที่มักถูกนำเสนอผ่านตัวเลขการลงทุน การจ้างงาน และการเติบโตทางเศรษฐกิจ แต่สำหรับชุมชนที่อยู่ใกล้โครงการพัฒนา คำถามสำคัญกลับเป็นเรื่องน้ำสะอาดที่พวกเขาดื่มจะปลอดภัยหรือไม่ ที่ดินที่ใช้ทำมาหากินจะได้รับผลกระทบอย่างไร และใครจะเป็นผู้รับผิดชอบเมื่อเกิดความเสียหาย

“เมื่อประเทศไทยมีโครงการเพื่อการพัฒนาออกมาใหม่ เรามักจะได้ยินเรื่องการลงทุน การจ้างงาน และการเติบโตทางเศรษฐกิจ แต่สิ่งที่ชุมชนต้องการคำตอบจริงๆ คือ น้ำที่พวกเขาดื่มจะเป็นอย่างไร ที่ดินที่พวกเขาใช้ทำมาหากินจะเป็นเช่นไร และใครจะรับผิดชอบหากเกิดความเสียหายขึ้น”

ในการทบทวน UPR รอบนี้ ประเทศไทยได้รับข้อเสนอแนะ 7 ข้อที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับสภาพภูมิอากาศและสิทธิด้านสิ่งแวดล้อม เกาหลีใต้หยิบยกประเด็นสิทธิด้านสิ่งแวดล้อมในเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก หรือ EEC หมู่เกาะมาร์แชลล์เรียกร้องให้กฎหมายอากาศสะอาดและกฎหมายการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศยึดหลักสิทธิมนุษยชน ขณะที่แองโกลาเสนอให้ผู้หญิงมีส่วนร่วมในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและการจัดการภัยพิบัติ ณัฐพรยกตัวอย่างสถานการณ์มลพิษในแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย ที่ตอนนี้ชาวชุมชนกำลังมีข้อกังวลและมีปัญหาเรื่องมลพิษที่เชื่อมโยงกับกิจกรรมเหมืองในพื้นที่ต้นน้ำฝั่งเมียนมา

ทำให้ชุมชนต้องการข้อมูลที่เชื่อถือได้ น้ำสะอาดสำหรับใช้ในชีวิตประจำวัน และความร่วมมือข้ามพรมแดนเพื่อแก้ไขปัญหามลพิษจากต้นทาง ขณะเดียวกัน เธอยังตั้งคำถามต่อโครงการคาร์บอนเครดิตและโครงการปลูกป่าที่อาจทำให้ชุมชนเสี่ยงสูญเสียที่ดิน หากไม่เคารพสิทธิในที่ดินตามจารีตประเพณีและความยินยอมของชนเผ่าพื้นเมือง

“การเรียกโครงการพัฒนาว่า ‘สีเขียว’ ไม่ได้ทำให้โครงการนั้นเป็นธรรมเสมอไป”

นอกจากประเด็นสิ่งแวดล้อมแล้ว ยังมีข้อเสนอแนะ 3 ข้อเกี่ยวกับธุรกิจกับสิทธิมนุษยชน โดยปาเลสไตน์เรียกร้องให้ไทยออกกฎหมายที่กำหนดให้ธุรกิจต้องตรวจสอบผลกระทบด้านสิทธิมนุษยชนและสิ่งแวดล้อมอย่างรอบด้าน พร้อมเปิดให้ชุมชนมีส่วนร่วม ส่วนเอกวาดอร์เรียกร้องให้มีมาตรการที่มีผลผูกพันทางกฎหมาย ณัฐพรเห็นว่าคำมั่นของรัฐบาลไทยในการผลักดันกฎหมายที่กำหนดให้ธุรกิจมีหน้าที่ตรวจสอบสิทธิมนุษยชนอย่างรอบด้าน ต้องนำไปสู่การบังคับใช้จริง

“บริษัทต้องตรวจสอบความเสี่ยงและป้องกันผลกระทบต่อสิทธิมนุษยชนและสิ่งแวดล้อม เมื่อเกิดความเสียหาย ประชาชนต้องเข้าถึงความยุติธรรม ได้รับการชดเชย และมีการฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม”

เธอเรียกร้องให้หน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อมเปิดเผยข้อมูลมลพิษ จัดทำแผนรับมือร่วมกับชุมชน และจัดสรรงบประมาณสำหรับแก้ไขปัญหาอย่างเป็นรูปธรรม รวมถึงมลพิษข้ามพรมแดน ขณะเดียวกัน รัฐบาลและรัฐสภาต้องออกกฎหมายด้านสิ่งแวดล้อมและความรับผิดของภาคธุรกิจที่มีประสิทธิภาพ บังคับใช้ได้จริง และเปิดให้ผู้หญิง ชุมชนที่ได้รับผลกระทบและชนเผ่าพื้นเมืองมีส่วนร่วมกำหนดกฎหมาย รวมถึงต้องคุ้มครองนักปกป้องสิทธิมนุษยชนจากการถูกข่มขู่ คุกคาม หรือถูกตอบโต้เพราะออกมาปกป้องชุมชน

“คำกล่าวอ้างว่าไทยเป็นผู้นำ ต้องพิสูจน์ด้วยสิ่งแวดล้อมที่สะอาด ปลอดภัยต่อสุขภาพ และความยุติธรรมสำหรับผู้ได้รับผลกระทบ”

“ข้อท้าทายที่ยังไม่ได้รับการกล่าวถึงในครั้งนี้ และอาจเป็นปัญหาใหญ่ของประเทศไทย คือผลกระทบด้านสิทธิมนุษยชนจากข้อตกลงการค้าเสรีและความตกลงการลงทุน ตอนนี้เรากำลังเจอกับความพยายามในการแก้กฎหมายคุ้มครองพันธุ์พืชให้สอดคล้องกับ UPOV 1991 ซึ่งจะทำให้เกษตรกรได้รับผลกระทบ เพราะราคาเมล็ดพันธุ์อาจสูงขึ้น 2–6 เท่า”

ผู้ลี้ภัยที่หนีจากอันตราย แต่ยังไม่ปลอดภัยในประเทศไทย

ขณะที่บางชุมชนต่อสู้เพื่อให้สามารถอยู่บนผืนดินของตนเองได้อย่างปลอดภัย ยังมีคนอีกกลุ่มหนึ่งที่ต้องเดินทางออกจากบ้านเกิดเพื่อหนีการประหัตประหาร แต่กลับต้องเจอกับความไม่แน่นอนในประเทศที่เข้ามาขอความคุ้มครอง ธัญญกร ทิพยโภคิน จากอไซลัมแอคเซส ประเทศไทย อธิบายว่าปัจจุบันประเทศไทยมีผู้ลี้ภัยและผู้แสวงหาที่ลี้ภัยในเขตเมืองประมาณ 5,500 คน โดยส่วนใหญ่ยังไม่มีสถานะทางกฎหมายที่ชัดเจน

ผู้ลี้ภัย นักกิจกรรม และนักปกป้องสิทธิมนุษยชนจากหลายประเทศ ทั้งกัมพูชา เวียดนาม ลาว เมียนมา และจีน ยังความเสี่ยงจากการถูกเฝ้าติดตาม ข่มขู่ คุกคาม และบังคับส่งกลับไปยังประเทศที่อาจเป็นอันตรายต่อชีวิต กรณีการบังคับส่งกลับชายชาวอุยกูร์ 40 คนไปยังประเทศจีนเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2568 เป็นหนึ่งในเหตุการณ์ที่สะท้อนปัญหาดังกล่าว ในการทบทวน UPR รอบนี้ มีข้อเสนอแนะ 19 ข้อเกี่ยวกับหลักการไม่ส่งกลับบุคคลไปเผชิญอันตรายและการส่งตัวออกนอกประเทศ

ขณะเดียวกัน ยังเป็นครั้งแรกที่มีข้อเสนอแนะ 4 ข้อกล่าวถึงการปราบปรามข้ามชาติ หรือ Transnational Repression (TNR) อย่างชัดเจน โดยมาจากเนเธอร์แลนด์ นิวซีแลนด์ เบลเยียม และแคนาดา การปราบปรามข้ามชาติหมายถึงการที่รัฐใช้อำนาจหรือวิธีการต่างๆ คุกคามผู้เห็นต่างที่อาศัยอยู่นอกประเทศของตน ไม่ว่าจะเป็นการติดตาม ข่มขู่ หรือการพยายามส่งตัวกลับไปดำเนินคดี สำหรับธัญญกรการที่ประเด็นนี้ได้รับการหยิบยกขึ้นสู่เวที UPR เป็นความคืบหน้าสำคัญ แต่ยังมีช่องว่างอีกหลายด้านที่ต้องได้รับการแก้ไข แม้ประเทศไทยจะกล่าวถึงสิทธิในการอุทธรณ์คำสั่งส่งตัวออกนอกประเทศภายใน 7 วัน แต่ยังไม่มีความชัดเจนว่าบุคคลนั้นจะได้รับการตรวจสอบคำสั่งโดยศาลก่อนถูกส่งตัวออกนอกประเทศจริงหรือไม่ ขณะที่สิทธิในการทำงานยังจำกัดอยู่กับผู้หนีภัยจากเมียนมาที่อาศัยอยู่ในพื้นที่พักพิงชั่วคราว 9 แห่ง และยังไม่ครอบคลุมผู้ลี้ภัยในเขตเมือง

“ในความเป็นจริง เรายังมีผู้ลี้ภัยในเขตเมืองมากกว่า 5,000 คน จาก 40 ประเทศทั่วโลกที่รอสิทธิในการทำงานอยู่ ถึงแม้ว่ารัฐบาลจะให้สิทธิในการทำงานกับคนบางกลุ่มตามเขตชายแดนแล้ว แต่ยังมีคนอีกหลายพันคนที่ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง เราอาจต้องตั้งคำถามว่า ทำไมสิทธิและโอกาสในการใช้ชีวิตอย่างมีศักดิ์ศรี หรือการเข้าถึงสิทธิในการทำงาน ถึงขึ้นอยู่กับว่าผู้ลี้ภัยอาศัยอยู่ที่ไหน”

ธัญญกรจึงเรียกร้องให้รัฐบาลระงับการบังคับใช้กฎระเบียบการส่งตัวบุคคลออกนอกประเทศ พ.ศ. 2569 ระหว่างการทบทวนและรับฟังความคิดเห็นอย่างรอบด้าน พร้อมจัดให้มีหลักประกันว่าผู้ที่อยู่ภายใต้กลไกคัดกรองระดับชาติ หรือได้รับการคุ้มครองจาก UNHCR จะสามารถเข้าถึงการตรวจสอบคำสั่งโดยศาลก่อนถูกส่งกลับ นอกจากนี้ รัฐต้องสอบสวนกรณีการบังคับสูญหายและการส่งตัวกลับที่อาจเกี่ยวข้องกับการละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างเป็นอิสระ จัดตั้งกลไกรับมือการปราบปรามข้ามชาติ ผลักดันกฎหมายคุ้มครองผู้ลี้ภัย และกำหนดแผนเข้าเป็นภาคีอนุสัญญาว่าด้วยสถานภาพผู้ลี้ภัย ค.ศ. 1951 รวมถึงยุติการกักตัวเด็กด้วยเหตุผลด้านคนเข้าเมือง และเปิดโอกาสให้ผู้ที่ได้รับการรับรองตามกลไกคัดกรองระดับชาติสามารถทำงานอย่างถูกกฎหมาย พร้อมย้ำว่าผู้ลี้ภัยและชุมชนที่ได้รับผลกระทบต้องมีส่วนร่วมอย่างแท้จริงในการออกแบบกฎหมาย กำหนดนโยบาย และติดตามการดำเนินงานของรัฐบาล

“รัฐบาลไทยต้องรับประกันว่าผู้ลี้ภัยและผู้แสวงหาที่ลี้ภัยในเขตเมืองจะได้รับการคุ้มครองอย่างแท้จริง โดยไม่ถูกควบคุมตัวหรือบังคับส่งกลับไปเผชิญอันตราย รวมถึงต้องเปิดโอกาสให้พวกเขามีสถานะทางกฎหมายที่ชัดเจน สามารถทำงานอย่างถูกกฎหมาย และมีส่วนร่วมในการกำหนดนโยบายที่ส่งผลต่อชีวิตของตัวเอง”

“อยากฝากรัฐไทยไว้ 3 ประเด็น ประเด็นแรก ควรระงับระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยการเนรเทศ ปี 2569 จนกว่าจะมีการทบทวนและรับฟังความคิดเห็นจากผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายระหว่างประเทศและองค์กรภาคประชาสังคม ประเด็นที่ 2 ยุติการดำเนินคดีและการกักตัวผู้ลี้ภัย ส่วนประเด็นสุดท้าย คือการให้สิทธิในการทำงานกับผู้ลี้ภัยในเขตเมือง”

สิทธิในร่างกาย: เมื่อการแก้กฎหมายยังไม่ทำให้ทุกคนเข้าถึงบริการ

นอกจากสิทธิในเสรีภาพการแสดงออก สิทธิในที่ดิน และความปลอดภัยของผู้ลี้ภัย อีกประเด็นหนึ่งที่เครือข่ายภาคประชาสังคมพยายามผลักดันคือสิทธิในการตัดสินใจเกี่ยวกับเนื้อตัวร่างกายขอตัวเอง ชนฐิตา ไกรศรีกุล จากมูลนิธิทำทาง หยิบยกสถานการณ์การเข้าถึงบริการยุติการตั้งครรภ์ที่ปลอดภัยในประเทศไทยขึ้นมาว่า แม้จะมีการแก้ไขกฎหมายตั้งแต่ปี 2564 แต่ในทางปฏิบัติยังมีผู้ที่ต้องเจอกับการตั้งครรภ์ไม่พร้อมจำนวนมากที่เข้าไม่ถึงบริการที่ปลอดภัย แม้กฎหมายปัจจุบันเปิดให้สามารถยุติการตั้งครรภ์ได้ภายใต้เงื่อนไขที่กำหนด เช่น การตั้งครรภ์ไม่เกิน 12 สัปดาห์โดยไม่ต้องมีเงื่อนไขเพิ่มเติม และการตั้งครรภ์เกิน 12 สัปดาห์แต่ไม่เกิน 20 สัปดาห์ภายหลังได้รับการปรึกษาทางเลือก

อย่างไรก็ตาม ผู้ที่ต้องการรับบริการยังเจอกับอุปสรรคหลายด้าน ตั้งแต่การไม่รู้ว่าสถานพยาบาลไหนให้บริการ การถูกปฏิเสธโดยไม่มีการส่งต่อ ไปจนถึงการถูกกำหนดเงื่อนไขเพิ่มเติมที่กฎหมายไม่ได้กำหนด ขณะที่บางคนถูกบังคับให้คุมกำเนิด บางคนถูกเรียกร้องให้คู่ครองหรือผู้ปกครองลงนามยินยอม และบางคนต้องเจอกับคำพูดที่ตัดสินในแง่ลบหรือถูกตีตราจากบุคลากรทางการแพทย์

“แม้ว่ากฎหมายเกี่ยวกับการทำแท้งของประเทศไทยอาจดูมีความก้าวหน้ามากกว่าหลายประเทศ แต่สำหรับพวกเราที่เผชิญกับภาวะท้องไม่พร้อม การแก้ไขกฎหมายในครั้งนั้นเป็นเพียงการทำให้การทำแท้งถูกกฎหมายในบางกรณี”

ชนฐิตามองว่าการแก้ไขกฎหมายเป็นความก้าวหน้าที่สำคัญ แต่ถ้าผู้ที่ต้องการรับบริการยังถูกปฏิเสธหรือถูกบังคับให้ตั้งครรภ์ต่อ ความก้าวหน้านั้นก็ยังไม่เกิดขึ้นในชีวิตจริงของผู้คน ในการทบทวน UPR รอบนี้ ไอซ์แลนด์เรียกร้องให้ไทยยกเลิกความผิดทางอาญาที่เกี่ยวกับการยุติการตั้งครรภ์ทั้งหมด แอฟริกาใต้เสนอให้ขยายการเข้าถึงบริการยุติการตั้งครรภ์ ขณะที่เม็กซิโกเรียกร้องให้ผู้ย้ายถิ่น ผู้ลี้ภัย และผู้พลัดถิ่นสามารถเข้าถึงบริการสุขภาพทางเพศและอนามัยการเจริญพันธุ์อย่างเท่าเทียม โดยไม่ขึ้นอยู่กับสถานะการเข้าเมือง

มูลนิธิทำทางจึงเรียกร้องให้รัฐเคารพสิทธิในการตัดสินใจเกี่ยวกับร่างกายของผู้ตั้งครรภ์ หยุดแนวปฏิบัติที่ให้บุคลากรทางการแพทย์ตัดสินใจแทนผู้รับบริการ และยกเลิกเงื่อนไขที่ละเมิดสิทธิ เช่น การบังคับคุมกำเนิดหรือการบังคับยุติการตั้งครรภ์ในกรณีคนพิการ นอกจากนี้ รัฐต้องขยายบริการยุติการตั้งครรภ์ที่ปลอดภัยให้เข้าถึงได้จริง โดยเฉพาะแรงงานข้ามชาติ ผู้ลี้ภัย และผู้ที่ไม่มีสัญชาติไทย รวมถึงยกเลิกมาตรา 301 ของประมวลกฎหมายอาญา เพื่อให้การยุติการตั้งครรภ์ไม่ถูกกำหนดเป็นความผิดทางอาญา

ชนฐิตาย้ำว่า ประเทศไทยไม่ควรหยุดอยู่กับความสำเร็จจากการแก้ไขกฎหมายที่ผ่านมา แต่ต้องทำงานร่วมกับภาคประชาสังคมเพื่อให้ผู้ที่ต้องการรับบริการสามารถเข้าถึงสิทธิได้จริง โดยไม่ต้องแบกรับความอับอาย ค่าใช้จ่าย หรือความเสี่ยงจากการถูกลงโทษ

“การยุติการตั้งครรภ์ที่ปลอดภัยทำให้ผู้หญิงและผู้ที่เผชิญการตั้งครรภ์ไม่พร้อมมีโอกาสเริ่มต้นใหม่ ไม่มีใครอยากตั้งครรภ์เพื่อทดลองการทำแท้j และไม่มีใครต้องการทำแท้jที่ผิดกฎหมายหรือไม่ปลอดภัย”

“คนที่ไม่สามารถเข้าถึงบริการที่ถูกกฎหมายได้ เมื่อไปซื้อยาเถื่อนตอนอายุครรภ์มากกว่า 12 สัปดาห์ ก็มีสถานะเป็นอาชญากร เสี่ยงถูกจำคุก แปลว่ากฎหมายปัจจุบัน รัฐไทยกำลังลงโทษคนที่เข้าไม่ถึงบริการ เข้าไม่ถึงข้อมูล เพราะฉะนั้นเราต้องการให้ยกเลิกมาตรา 301”

สมรสเท่าเทียมเกิดขึ้นแล้ว แต่ใครยังถูกทิ้งไว้ข้างหลัง?

อีกหนึ่งความก้าวหน้าด้านสิทธิมนุษยชนที่ประเทศไทยได้รับคำชื่นชมจากนานาชาติคือกฎหมายสมรสเท่าเทียม ซึ่งมีผลบังคับใช้ในปี 2568 แต่สำหรับ สุทธิเทพ สานทำ จากมูลนิธิยังไพรด์ ความสำเร็จของกฎหมายฉบับนี้ยังไม่ใช่คำตอบทั้งหมดของการคุ้มครองสิทธิผู้มีความหลากหลายทางเพศ

“ไม่ควรใช้สมรสเท่าเทียมเป็นตัวชี้วัดเพียงอย่างเดียวในการประเมินสิทธิของคน LGBTQ+ ในประเทศไทย เพราะไม่ใช่ทุกคนที่ต้องการแต่งงาน แต่ละคนมีวิถีชีวิตและข้อจำกัดแตกต่างกัน หลายคนยังถูกล้อเลียนเพราะข้อมูลในเอกสารราชการ หลายคนถูกปฏิเสธโอกาสในการทำงาน และอีกหลายคนยังไม่มีสิทธิอย่างเต็มที่ในการตัดสินใจเกี่ยวกับร่างกายของตนเอง”

สุทธิเทพชี้ว่าประเทศไทยยังไม่มีกฎหมายรับรองเพศสภาพตามเจตจำนงของบุคคล ทำให้คนข้ามเพศ คนนอนไบนารี และคนอินเตอร์เซ็กซ์ยังมีปัญหาในชีวิตประจำวัน ตั้งแต่เอกสารราชการที่ไม่ตรงกับอัตลักษณ์ทางเพศ การถูกเลือกปฏิบัติในการทำงาน ไปจนถึงข้อจำกัดในการเข้าถึงบริการสุขภาพและการแสดงออกถึงตัวตนในสถานศึกษา

“ถ้าเราต้องการใช้เอกสารราชการไปสมัครงาน เช่นมีเด็กคนหนึ่งตั้งใจที่จะเรียนจบมา แต่กลับกลายเป็นว่าคำนำหน้าชื่อกับเพศสภาพของเขาไม่ตรงกัน ทำให้เกิดปัญหาและผลกระทบกับเยาวชนที่กำลังเติบโตในสังคมนี้”

ในการทบทวน UPR รอบนี้ ประเทศไทยได้รับข้อเสนอแนะ 7 ข้อเกี่ยวกับสิทธิด้านวิถีทางเพศ อัตลักษณ์ทางเพศ การแสดงออกทางเพศ และลักษณะเพศ หรือ SOGIESC จากเม็กซิโก กรีซ ไอซ์แลนด์ ลิกเตนสไตน์ แอฟริกาใต้ เบลเยียม และคอสตาริกา ข้อเสนอแนะเหล่านี้ครอบคลุมการยุติการเลือกปฏิบัติ ความรุนแรงในสถานศึกษา ความรุนแรงด้วยเหตุแห่งเพศ และการรับรองเพศสภาพตามกฎหมายบนพื้นฐานของการกำหนดเจตจำนงของบุคคล

สุทธิเทพเรียกร้องให้รัฐบาลรับข้อเสนอแนะทั้ง 7 ข้อ พร้อมเร่งผลักดันกฎหมายรับรองเพศสภาพตามเจตจำนงของบุคคล โดยไม่บังคับให้ต้องผ่านการผ่าตัดหรือการประเมินทางการแพทย์ นอกจากนี้ ต้องยกเลิกข้อยกเว้นตามมาตรา 17 วรรค 2  ของพระราชบัญญัติความเท่าเทียมระหว่างเพศ พ.ศ. 2558 ภายในปี 2573 เพื่อป้องกันการใช้ข้อยกเว้นดังกล่าวเป็นเหตุในการเลือกปฏิบัติ

อีกข้อเรียกร้องสำคัญคือการขยายสิทธิการเข้าถึงบริการสุขภาพที่สอดคล้องกับอัตลักษณ์ทางเพศ รวมถึงการรักษาด้วยฮอร์โมนภายใต้ระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า ส่วนในสถานศึกษา รัฐต้องยุติกฎระเบียบเรื่องทรงผมและเครื่องแบบที่กำหนดตามเพศที่ถูกระบุเมื่อแรกเกิด และจัดให้มีมาตรการคุ้มครองเด็กและเยาวชนผู้มีความหลากหลายทางเพศจากการเลือกปฏิบัติและความรุนแรง สำหรับเครือข่ายผู้มีความหลากหลายทางเพศ การมีกฎหมายสมรสเท่าเทียมจึงเป็นหลักฐานว่าการเคลื่อนไหวของประชาชนสามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงได้จริง แต่ความสำเร็จดังกล่าวควรเป็นจุดเริ่มต้นของการผลักดันสิทธิด้านอื่นๆ ต่อไป

“บังคับใช้สิทธิการรักษาและฮอร์โมนยืนยันเพศสภาพในระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าอย่างเป็นรูปธรรม และยกเลิกระเบียบที่เลือกปฏิบัติทางเพศเรื่องทรงผมและเครื่องแบบ พร้อมมีมาตรการคุ้มครองความปลอดภัยของเยาวชนผู้มีความหลากหลายทางเพศทุกกลุ่มอัตลักษณ์ทับซ้อนในสถานศึกษา”

จากเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น สิทธิในที่ดินและทรัพยากร ความปลอดภัยของผู้ลี้ภัย ไปจนถึงสิทธิในการตัดสินใจเกี่ยวกับร่างกายและอัตลักษณ์ของตัวเอง เสียงจากภาคประชาสังคมทั้ง 8 คนคือส่วนหนึ่งที่ทำให้เห็นว่า แม้แต่ละชุมชนจะเจอปัญหาแตกต่างกัน แต่สิ่งที่พวกเขาต้องการร่วมกันคือการได้รับความคุ้มครองสิทธิและมีส่วนร่วมกำหนดอนาคตของตัวเอง การทบทวน UPR รอบที่ 4 อาจสิ้นสุดลงบนเวทีสหประชาชาติครั้งนี้ แต่สำหรับคนที่ยังเจอปัญหาเหล่านี้ ข้อเสนอแนะจากนานาประเทศยังต้องรอการลงมือทำจากรัฐบาลไทย หลังจากนี้ต้องดุว่าหลังจากรับฟังเสียงของประชาชนและข้อเสนอแนะจากทั่วโลกแล้ว รัฐไทยจะเปลี่ยนคำมั่นที่ให้ไว้ให้เกิดขึ้นจริงในชีวิตของผู้คนได้อย่างไร