“ยุคของนักล่าเป็นยุคของคนขี้ขลาดด้วย” เมื่อมหาอำนาจเปลี่ยนกติกาโลก ใครจะปกป้องสิทธิมนุษยชน

จากผู้นำมหาอำนาจที่ท้าทายกฎหมายระหว่างประเทศ สงครามที่ยังไม่มีทีท่าว่าจะสิ้นสุด ไปจนถึงการปราบปรามผู้เห็นต่างและการใช้เทคโนโลยีสอดแนมประชาชน โลกกำลังเดินไปในทิศทางไหน และสิทธิมนุษยชนยังมีความหมายอย่างไรในวันที่ผู้มีอำนาจบางคนเลือกที่จะไม่เคารพกติกา

ยุคของนักล่าเป็นยุคของคนขี้ขลาดด้วย

แอกเนส คาลามาร์ดเลขาธิการแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล

ประโยคนี้อาจฟังแล้วดูรุนแรงในความเป็นจริง แต่สำหรับ แอกเนส คาลามาร์ด เลขาธิการแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล เธอพยายามสะท้อนสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นกับโลกในปัจจุบัน  เธอมองว่าระเบียบโลกที่นานาชาติร่วมกันสร้างมาตลอดกว่า 80 ปี กำลังถูกท้าทายจากผู้นำในประเทศมหาอำนาจที่ใช้อำนาจทางการเมือง เศรษฐกิจ และกำลังทหารอยู่เหนือกฎหมายระหว่างประเทศ ขณะเดียวกัน หลายประเทศที่ควรลุกขึ้นปกป้องหลักการเหล่านี้กลับเลือกสยบยอมหรือเงียบเพราะกลัวสูญเสียผลประโยชน์ของตัวเอง

ในความเป็นจริง ผลกระทบไม่ได้เกิดขึ้นแค่ในที่ประชุมขององค์การสหประชาชาติ แต่กำลังเกิดขึ้นกับชีวิตของผู้คนหลายประเทศทั่วโลก ตั้งแต่ผู้ลี้ภัยที่ขาดแคลนอาหารและบริการทางการแพทย์ นักกิจกรรมที่ถูกดำเนินคดีเพราะใช้สิทธิในเสรีภาพการแสดงออก ไปจนถึงประชาชนที่ถูกจับตามองผ่านเทคโนโลยีที่พัฒนาอย่างรวดเร็ว

ระหว่างการเดินทางมาที่ประเทศไทย แอกเนสได้พูดคุยกับนักข่าวถึงสถานการณ์สิทธิมนุษยชนทั่วโลกเกี่ยวกับบทบาทของแอมเนสตี้ในช่วงเวลาที่การทำงานด้านสิทธิมนุษยชนยากขึ้น รวมถึงปัญหาที่ประเทศไทยกำลังเจออยู่ นั่นคือสิทธิในเสรีภาพการแสดงออก การส่งกลับผู้ลี้ภัย และอนาคตของผู้หนีภัยจากเมียนมาที่อาศัยอยู่ในประเทศไทยมานานหลายสิบปี เราจะชวนตั้งคำถามว่าในวันที่มหาอำนาจกำลังเปลี่ยนกติกาของโลก ประเทศไทยจะเลือกยืนอยู่ตรงไหน และคนธรรมดาจะยังมีพลังเปลี่ยนแปลงอะไรได้บ้าง

โลกในยุคของนักล่า เมื่อผู้มีอำนาจไม่ต้องการอยู่ใต้กติกาเดียวกัน

หากต้องอธิบายสถานการณ์โลกในเวลานี้ แอกเนสเลือกใช้คำว่า Predatory World Order หรือ ‘ระเบียบโลกแบบนักล่า’ เธออธิบายว่า ตลอดกว่า 80 ปีที่ผ่านมา ประชาคมโลกพยายามสร้างระบบระหว่างประเทศที่มีความเป็นธรรมมากขึ้น โดยมีกฎหมายระหว่างประเทศและหลักสิทธิมนุษยชนเป็นพื้นฐาน แม้ระบบนี้จะยังมีข้อบกพร่อง แต่ก็เป็นความพยายามที่จะทำให้ประเทศต่างๆ อยู่ร่วมกันภายใต้กติกาที่ทุกฝ่ายต้องเคารพ

ทุกวันนี้ เธอมองว่าผู้นำอย่างโดนัลด์ ทรัมป์, วลาดิเมียร์ ปูติน, สี จิ้นผิง และเบนจามิน เนทันยาฮู กำลังท้าทายระบบดังกล่าว ทั้งการลดบทบาทขององค์กรระหว่างประเทศ โจมตีกลไกตรวจสอบด้านสิทธิมนุษยชน และใช้กำลังทหารแทนการเจรจาทางการทูต สิ่งที่น่ากังวลสำหรับเธอไม่ได้มีแค่การละเมิดกฎหมายระหว่างประเทศ แต่ยังรวมถึงแนวคิดที่กำลังถูกนำมาแทนที่หลักสิทธิมนุษยชน นั่นคือความเชื่อว่าคนบางกลุ่มมีคุณค่ามากกว่าคนอีกกลุ่มหนึ่ง หรือผู้ที่มีอำนาจมากกว่าสามารถกำหนดชะตาชีวิตของผู้อื่นได้

“พวกเขากำลังปฏิเสธความพยายามตลอด 80 ปีที่ผ่านมาในการสร้างระเบียบระหว่างประเทศที่เป็นธรรมมากขึ้นและตั้งอยู่บนพื้นฐานของสิทธิ”

คำถามสำคัญคือ หากผู้นำมหาอำนาจกำลังทำลายกติกาที่มีอยู่ แล้วใครจะเป็นคนปกป้องกติกาเหล่านั้น แอกเนสตอบคำถามนี้ด้วยการชี้ไปยังอีกปัญหาหนึ่ง นั่นคือความเงียบของประชาคมโลก หลายรัฐบาลกลัวสูญเสียตลาดการค้า ผลกำไร ความช่วยเหลือทางทหาร หรือความสำคัญทางยุทธศาสตร์ จึงเลือกหลีกเลี่ยงการเจอหน้ากันกับประเทศมหาอำนาจ แม้เหตุผลเหล่านี้จะเข้าใจได้ในทางการเมือง แต่เธอมองว่าตรงนี้ยังไม่เพียงพอที่จะใช้เป็นข้ออ้างในการยอมตามผู้มีอำนาจที่ละเมิดกติกา

“ยุคของนักล่าเป็นยุคของคนขี้ขลาดด้วย ระเบียบโลกแบบนักล่าเกิดขึ้นได้ในเวลานี้ เพราะประชาคมโลกโดยทั่วไปกลัวที่จะตอบโต้พวกเขาอย่างจริงจัง”

“คุณไม่สามารถเอาใจคนที่ชอบรังแกคนอื่นได้ เพราะในที่สุดคุณเองก็อาจกลายเป็นเหยื่อของพวกเขา” แอกเนสกล่าวถึงสิ่งนี้ พร้อมย้ำถึงความจำเป็นในการปกป้องกฎหมายระหว่างประเทศ รวมถึงองค์กรที่ทำหน้าที่ตรวจสอบและสร้างความยุติธรรม ไม่ว่าจะเป็นองค์การสหประชาชาติ ศาลอาญาระหว่างประเทศ หรือศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ เธอยอมรับว่าระบบระหว่างประเทศที่มีอยู่ไม่ได้สมบูรณ์แบบเท่าไหร่นัก และจำเป็นต้องได้รับการปฏิรูป แต่การแก้ไขระบบที่มีปัญหาจะมีการทำงานที่แตกต่างจากการทำลายระบบทั้งหมด

ประเทศไทยควรกล้าส่งเสียงมากกว่านี้เรื่องสิทธิและเรื่องต่างๆ

ท่ามกลางการแข่งขันของประเทศมหาอำนาจ แอกเนสมองว่าประเทศที่มีอำนาจระดับกลาง หรือ Middle Powers ยังมีพื้นที่สำคัญในการปกป้องกฎหมายระหว่างประเทศ และประเทศไทยก็เป็นหนึ่งในประเทศที่เธออยากเห็นบทบาทมากขึ้น เธอไม่ได้คาดหวังให้ประเทศไทยต้องเผชิญหน้ากับประเทศมหาอำนาจทุกประเทศหรือทุกประเด็น แต่เสนอว่าไทยนั้นเลือกประเด็นที่มีความสำคัญและใช้บทบาทของตัวเองได้ ผ่านการสนับสนุนความยุติธรรม รวมถึงการแก้ไขปัญหาสิทธิมนุษยชนในภูมิภาคที่ตัวเองอยู่

“ประเทศไทยหรือรัฐไทยค่อนข้างเงียบในเรื่องสิทธิมนุษยชน ทั้งที่ในมุมมองของเรา ประเทศไทยสามารถมีเสียงที่เข้มแข็งกว่านี้ในเวทีระหว่างประเทศได้”

แอกเนสกล่าวต่ออีกว่า รัฐบาลไทยสามารถกล้าหาญและแสดงจุดยืนอย่างชัดเจนมากกว่านี้ในการปกป้องระเบียบระหว่างประเทศที่ตั้งอยู่บนกติกา ข้อเสนอของเธอพยายามทำให้เห็นว่า ประเทศที่ไม่ได้มีอำนาจมากที่สุดในโลกก็สามารถมีบทบาทได้ โดยเฉพาะในช่วงเวลาที่ประเทศมหาอำนาจบางแห่งกำลังลดความสำคัญของกฎหมายระหว่างประเทศที่ควรเคารพและปฏิบัติ

เมื่อความช่วยเหลือถูกตัด คนที่ได้รับผลกระทบก่อนคือผู้เปราะบาง

อีกหนึ่งความเปลี่ยนแปลงที่แอกเนสกังวลอย่างมาก คือการลดงบประมาณความช่วยเหลือระหว่างประเทศ โดยเฉพาะหลังจากโดนัลด์ ทรัมป์กลับมาดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีสหรัฐอเมริกาเป็นสมัยที่ 2 เธออธิบายว่าการลดความช่วยเหลือของสหรัฐอเมริกา ส่งผลกระทบต่อองค์กรพัฒนาเอกชนและภาคประชาสังคมทั่วโลก ขณะเดียวกัน ประเทศอื่นๆ ก็ลดงบประมาณความช่วยเหลือลงเช่นกัน ผลที่ตามมาคือองค์กรที่ทำงานช่วยเหลือผู้ลี้ภัย ผู้ต้องขังทางการเมือง และผู้ได้รับผลกระทบจากความขัดแย้ง ต้องมีสถานะขาดแคลนทรัพยากรอย่างหนัก เนื่องจากการทำงานลักษณะนี้จำเป็นต้องอาศัยทั้งกำลัง ‘คน’ และ ‘เงินทุน’ สนับสนุน 

แอกเนสยกตัวอย่างองค์กรที่ทำงานกับผู้ลี้ภัยจากเมียนมา รวมถึงศูนย์พักพิงในประเทศไทยที่เธอมีโอกาสเดินทางไปเยี่ยม เธอพบว่าโรงเรียนและสถานพยาบาลบางแห่งต้องดำเนินงานด้วยงบประมาณที่จำกัดอย่างมาก สิ่งนี้ส่งผลโดยตรงต่อชีวิตของผู้ลี้ภัยในเรื่องความเป็นอยู่ตามสิทธิขั้นพื้นฐานที่ควรได้รับ

“นี่ไม่ใช่แค่เรื่องในทางทฤษฎี แต่มันกำลังเกิดขึ้นในประเทศของคุณเอง คนที่เปราะบางที่สุดกำลังได้รับผลกระทบจากการตัดงบประมาณของรัฐบาลทรัมป์ และจากการลดงบประมาณของประเทศอื่นๆ ด้วย”

เมื่อถูกถามว่ายังมีความหวังหรือไม่ว่าประเทศอื่นจะเข้ามาชดเชยงบประมาณที่หายไป แอกเนสยอมรับว่าเหมือนไม่มีหวังในตอนนี้ เพราะยังไม่เห็นการตอบสนองหรือทำงานเชิงรุกในเรื่องนี้มากเท่าที่ควร เธอมองว่าในระยะยาวโลกอาจต้องคิดใหม่เกี่ยวกับรูปแบบความช่วยเหลือระหว่างประเทศ แต่ปัญหาคือผู้คนที่ได้รับผลกระทบขณะนี้ไม่สามารถรอให้ระบบใหม่เกิดขึ้นได้ ภาคประชาสังคมต้องมีความสามารถในการปรับตัว และองค์กรต่างๆ จำเป็นต้องหาวิธีทำงานภายใต้ข้อจำกัดใหม่ให้ได้ แต่การเปลี่ยนแปลงต้องใช้เวลา ขณะที่การบริการตามสิทธิที่จำเป็นหลายอย่างกำลังถูกลดลงในวันนี้ เธอบอกว่า “ในระยะสั้น ผู้คนกำลังตาย นั่นคือสิ่งที่เกิดขึ้น”

แอมเนสตี้ยังเปลี่ยนแปลงอะไรได้หรือไม่ ในโลกที่การละเมิดสิทธิฝังลึกขึ้น

เมื่อรัฐบาลหลายประเทศหันมาใช้นโยบายที่จำกัดสิทธิมนุษยชนมากขึ้น คำถามที่ตามมาคือองค์กรอย่างแอมเนสตี้จะสามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงได้มากน้อยแค่ไหน แอกเนสไม่ได้ปฏิเสธความยากลำบากของสถานการณ์ เธอยอมรับว่าประสิทธิภาพขององค์กรสิทธิมนุษยชนกำลังถูกตั้งคำถาม และองค์กรที่เธอทำงานปัจจุบันเองก็จำเป็นต้องกลับมาตั้งคำถามกับวิธีทำงานของตัวเองเช่นกัน

“เราไม่สามารถทำงานด้วยวิธีเดียวกับเมื่อ 10 ปีที่แล้วได้”

เธอมองว่าองค์กรสิทธิมนุษยชนต้องคิดใหม่ว่าจะสื่อสารกับผู้คนอย่างไร โดยเฉพาะคนที่ยังไม่แน่ใจว่าตัวเองมีจุดยืนอย่างไรต่อประเด็นทางสังคมและการเมือง ทำอย่างไรให้ผู้คนเห็นว่าสิทธิมนุษยชนเป็นคำตอบต่อปัญหาที่กำลังเจอ มากกว่าการหันไปสนับสนุนแนวคิดประชานิยมที่เหยียดเชื้อชาติหรือชาตินิยมสุดโต่ง อีกความท้าทายคือการละเมิดสิทธิมนุษยชนไม่ได้เกิดจากรัฐบาลเพียงอย่างเดียวอีกต่อไป แต่มีความเชื่อมโยงกับโครงสร้างเศรษฐกิจและบทบาทของบริษัทขนาดใหญ่ โดยเฉพาะบริษัทเทคโนโลยีที่มีอิทธิพลต่อข้อมูลข่าวสารและชีวิตประจำวันของผู้คน

แอกเนสจึงมองว่าการทำงานของแอมเนสตี้ต้องขยายไปสู่การตรวจสอบความรับผิดชอบของภาคธุรกิจมากขึ้น พร้อมกับสร้างพันธมิตรใหม่และปรับวิธีสื่อสารให้เข้าถึงคนในวงกว้าง อย่างไรก็ตาม เธอยืนยันว่าแอมเนสตี้ยังสร้างผลกระทบเชิงบวกได้ ทั้งการช่วยผลักดันให้ผู้ถูกคุมขังได้รับการปล่อยตัว หรือการยุติข้อกล่าวหาต่อบุคคลที่ถูกดำเนินคดี ขณะเดียวกัน เธอพบว่าจำนวนสมาชิกและผู้บริจาคในหลายประเทศทั่วโลกเพิ่มขึ้น เรื่องนี้สะท้อนให้เห็นว่ายังมีผู้คนจำนวนมากที่ไม่ยอมรับความเกลียดชัง การเหยียดเชื้อชาติ และความโหดร้ายที่เกิดขึ้นรอบตัว

“เราเป็นส่วนหนึ่งของชุมชนผู้คนที่กำลังเติบโตขึ้น คนที่เบื่อหน่ายกับนักล่า เบื่อหน่ายกับความโหดร้าย และเบื่อกับการถูกเสนอทางออกง่ายๆ สำหรับปัญหาที่ซับซ้อน”

เธอยังชวนให้ประชาชนไทยเข้ามามีส่วนร่วมกับงานสิทธิมนุษยชนในรูปแบบที่ตัวเองทำได้ ไม่ว่าจะเป็นการร่วมรณรงค์ สมัครสมาชิก หรือบริจาคเงินสนับสนุนการทำงาน เพราะสำหรับเธอในฐานะคนธรรมดาคนหนึ่งและการสวมหมวกเป็นเลขาธิการแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล การปกป้องสิทธิมนุษยชนจึงไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะคนที่ออกไปชุมนุมประท้วงหรือการเป็นนักกิจกรรมที่เคลื่อนไหวเรื่องสังคมเท่านั้น

เสรีภาพในการแสดงออกยังเป็นเงาที่ปกคลุมประเทศไทย

เมื่อการพูดคุยกันเดินทางมาถึงสถานการณ์ในประเทศไทย แอกเนสระบุว่าสิทธิในเสรีภาพการแสดงออกยังเป็นหนึ่งในประเด็นสำคัญที่แอมเนสตี้ให้ความสนใจ โดยเฉพาะการบังคับใช้ประมวลกฎหมายอาญามาตรา 112 เรื่องนี้เธอยังคงแสดงความกังวลอย่างมาก เธอกล่าวถึงข้อมูลในช่วงเวลาที่ให้สัมภาษณ์ว่า มีคนถูกคุมขังจากคดีมาตรา 112 อยู่ 48 คน และแม้ประเทศไทยจะมีกฎหมายนิรโทษกรรมในช่วงก่อนหน้านั้น แต่กฎหมายดังกล่าวก็ยังไม่ได้ครอบคลุมคนที่มีคดีมาตรา 112 ติดตัว

หนึ่งในกรณีที่เธอให้ความสำคัญเป็นพิเศษคือ อานนท์ นำภา ทนายความสิทธิมนุษยชนที่ถูกดำเนินคดีหลายคดีจากการใช้เสรีภาพในการแสดงออก ซึ่งอานนท์ เคยเป็นเรื่องราวในแคมเปญ Write For Rights เขียน เปลี่ยน โลก ของแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย ในปี 2567 แอกเนสกล่าวถึงคดีของเขาและโทษจำคุกที่ได้รับที่มีจำนวนมาก พร้อมเรียกร้องให้ปล่อยตัวผู้ถูกดำเนินคดีจากการใช้สิทธิในเสรีภาพการแสดงออกและการชุมนุมโดยอย่างสงบ

“สำหรับเรา อานนท์และคนอื่นๆ ที่ถูกดำเนินคดีภายใต้กฎหมายเหล่านี้ควรได้รับการปล่อยตัวโดยไม่มีเงื่อนไข และข้อกล่าวหาควรถูกยกเลิก”

แอกเนสมองว่าปัญหานี้ส่งผลต่อภาพลักษณ์ของประเทศไทยอย่างมาก และยังเชื่อมโยงกับการใช้กฎหมายอื่นๆ เช่น ความผิดฐานยุยงปลุกปั่นและหมิ่นประมาททางอาญา ที่ถูกนำมาใช้ดำเนินคดีกับนักข่าวและผู้ชุมนุม เธอย้อนถึงการเดินทางเยือนไทยเมื่อประมาณ 3 – 4 ปีก่อน เป็นช่วงที่การเคลื่อนไหวของนักศึกษาและคนรุ่นใหม่ยังมีพลังอย่างมาก แต่เมื่อเวลาผ่านไป เธอสังเกตว่าพลังของการเคลื่อนไหวเหล่านั้นลดลงอย่างเห็นได้ชัด ส่วนหนึ่งอาจเป็นผลจากการปราบปราม ถูกคุกคาม ความหวาดกลัว และความพยายามเรียกร้องทางการเมืองที่ถูกขัดขวาง แต่การที่การชุมนุมไม่มีมากเท่าเดิมก็ไม่ได้หมายความว่าปัญหาสิทธิมนุษยชนได้รับการแก้ไขแล้ว แต่อาจมีวาระอื่นซ่อนเร้นที่ทำให้คนเลือกจะเคลื่อนไหวน้อยลง

ไทยต้องเป็นพื้นที่ปลอดภัย ไม่ใช่สถานที่ส่งผู้คนกลับไปเผชิญอันตราย

อีกประเด็นที่แอกเนสให้ความสำคัญคือ การปราบปรามข้ามพรมแดน (Transnational Repression) เธออธิบายว่า นักปกป้องสิทธิมนุษยชนจากประเทศเพื่อนบ้าน รวมถึงจีน กัมพูชา และเวียดนาม ที่เดินทางเข้ามาอาศัยอยู่ในประเทศไทย อาจยังไม่ปลอดภัย แม้พวกเขาจะออกจากประเทศต้นทางมาแล้วก็ตาม บางคนถูกจับกุมและควบคุมตัวเพราะวีซ่าหรือหนังสือเดินทางหมดอายุ ขณะที่บางคนไม่สามารถต่อหนังสือเดินทางได้ เนื่องจากรัฐบาลประเทศต้นทางไม่ยอมดำเนินการให้

ปัญหาคือเมื่อคนเหล่านี้ถูกส่งกลับประเทศ พวกเขาอาจเผชิญกับการทรมาน การควบคุมตัวโดยพลการ หรือการบังคับให้สูญหาย แอกเนสยกกรณีการที่ไทยบังคับส่งกลับชาวอุยกูร์ 40 คนไปยังประเทศจีน หลังจากถูกควบคุมตัวอยู่ในประเทศไทยนานกว่า 10 ปี พร้อมแสดงความกังวลต่อชาวอุยกูร์ที่ยังอยู่ในประเทศไทย รวมถึง ‘จาง จ่าน’ นักข่าวชาวจีน และ เล จี๋ แถ่ง (Le Chi Thanh) นักกิจกรรมต่อต้านคอร์รัปชั่นชาวเวียดนาม เธอย้ำว่ารัฐบาลไทยมีหน้าที่ตามกฎหมายระหว่างประเทศในการปกป้องบุคคลที่เสี่ยงเผชิญการละเมิดสิทธิมนุษยชนร้ายแรง

“นี่ไม่ใช่แค่ประเด็นความมั่นคงของชาติ แต่หัวใจของเรื่องนี้คือพันธกรณีด้านสิทธิมนุษยชนของรัฐบาลไทย ที่ต้องปฎิบัติตาม”

สำหรับแอกเนสหลักการนี้ไม่ควรเป็นเรื่องซับซ้อนเพราะกฎหมายระหว่างประเทศกำหนดชัดเจนว่ารัฐต้องไม่ส่งบุคคลกลับไปยังสถานที่ที่พวกเขาเสี่ยงถูกทรมาน เธอยังกล่าวถึงกรณีนักกิจกรรมไทยที่ลี้ภัยอยู่ต่างประเทศแล้วสูญหาย เช่น วันเฉลิม สัตย์ศักดิ์สิทธิ์ และคนอื่นๆ โดยเรียกร้องให้รัฐบาลไทยสืบสวนว่าเกิดอะไรขึ้นกับบุคคลเหล่านั้น ในมุมมองของเธอ การปราบปรามข้ามพรมแดนเป็นปัญหาที่เกิดขึ้นในหลายภูมิภาคทั่วโลก และรัฐบาลต่างๆ ต้องให้ความสำคัญกับการป้องกันและตรวจสอบอย่างจริงจัง

“โปรดอย่าส่งพวกเขากลับไปยังประเทศที่พวกเขาอาจถูกทรมาน”

“ฉันทำงานได้” เสียงจากผู้หนีภัยเมียนมาที่อยากมีชีวิตมากกว่าการรอความช่วยเหลือ

ระหว่างการเยือนประเทศไทย แอกเนสได้เดินทางไปยังพื้นที่พักพิงผู้หนีภัยจากเมียนมา และพบกับผู้คนที่อาศัยอยู่ในประเทศไทยมานานหลายสิบปี สิ่งหนึ่งที่เธอได้ยินซ้ำๆ จากผู้หนีภัยคือความต้องการที่จะทำงานและพึ่งพาตัวเองนั่นคือ

“ฉันอยากมีส่วนร่วม ฉันไม่อยากพึ่งพาความช่วยเหลือจากต่างประเทศหรือจากรัฐ ฉันไม่ต้องการการกุศล ฉันทำงานได้”

แอกเนสมองว่านโยบายของรัฐบาลไทยที่เปิดโอกาสให้ผู้หนีภัยบางกลุ่มสามารถทำงานได้เป็นความก้าวหน้าที่ควรได้รับการชื่นชม โดยเฉพาะในช่วงที่งบประมาณช่วยเหลือระหว่างประเทศลดลงอย่างมาก อย่างไรก็ตาม เธอบอกในช่วงเวลาที่ให้สัมภาษณ์ว่าปัจจุบันมีผู้ได้รับประโยชน์จากนโยบายดังกล่าวเพียงประมาณ 6,000 คน เธอจึงเสนอให้รัฐบาลขยายสิทธิในการทำงานให้ครอบคลุมผู้หนีภัยมากขึ้น เพราะนโยบายนี้สามารถสร้างประโยชน์ได้ทั้งต่อผู้หนีภัย นายจ้างไทย และสังคมโดยรวม

อีกเรื่องหนึ่งที่ทำให้เธอประทับใจคือการได้พูดคุยกับเด็กๆ ในพื้นที่พักพิง เด็กบางคนบอกกับเธอว่าพวกเขารู้สึกเป็นคนไทย แม้จะมีเชื้อสายกะเหรี่ยง พวกเขาพูดภาษาไทยได้ อยากเข้าเรียนในโรงเรียนไทย และอยากเติบโตขึ้นมาเป็นส่วนหนึ่งของสังคมที่ต้อนรับครอบครัวของพวกเขา แอกเนสมองว่าประเทศไทยควรเริ่มคิดถึงอนาคตระยะยาวของผู้หนีภัยเหล่านี้มากกว่ามองว่าพวกเขาเป็นผู้ที่รอรับความช่วยเหลือเท่านั้น ทั้งการเปิดโอกาสให้เด็กเข้าถึงการศึกษา การเรียนต่อมหาวิทยาลัย และการประกอบอาชีพในอนาคต และเธอยังสนับสนุนให้ประเทศไทยเข้าเป็นภาคีอนุสัญญาว่าด้วยสถานภาพผู้ลี้ภัย ค.ศ. 1951 เพื่อแสดงจุดยืนในการเคารพหลักกฎหมายระหว่างประเทศอีกด้วย

ศูนย์สแกมเมอร์ไม่ได้มีแค่เรื่องอาชญากรรม แต่มีชีวิตของเหยื่อที่ถูกละเมิดสิทธิ

เมื่อพูดถึงปัญหาศูนย์สแกมเมอร์ในกัมพูชา แอกเนสชวนให้มองเรื่องนี้ให้ไกลกว่าการหลอกลวงทางออนไลน์ สำหรับเธอ ปัญหาสำคัญคือการละเมิดสิทธิมนุษยชนที่เกิดขึ้นกับผู้คนภายในศูนย์เหล่านั้น ไม่ว่าจะเป็นการค้ามนุษย์ การบังคับใช้แรงงาน การปฏิบัติเยี่ยงทาส การทรมาน หรือความรุนแรงทางเพศ เธอชี้ว่าปัญหานี้มีหลายมิติ ทั้งการมีส่วนเกี่ยวข้องของเจ้าหน้าที่รัฐและภาคเอกชน การที่ผู้เสียหายไม่ได้รับการปฏิบัติในฐานะเหยื่อ และการที่ผู้เกี่ยวข้องกับการละเมิดสิทธิมนุษยชนจำนวนมากยังไม่ถูกนำตัวมารับผิด แม้จะมีความพยายามดำเนินการกับผู้เกี่ยวข้องบางรายในกัมพูชา แต่แอกเนสมองว่าการแก้ปัญหาจำเป็นต้องสืบสวนให้ลึกไปถึงเครือข่ายทั้งหมดที่ทำให้อุตสาหกรรมผิดกฎหมายนี้ดำรงอยู่ได้

เมื่อถูกถามถึงมาตรการคว่ำบาตรของสหรัฐอเมริกาต่อบุคคลที่เกี่ยวข้องกับธุรกิจสแกมเมอร์ เธอกล่าวว่าแอมเนสตี้สนับสนุนมาตรการดังกล่าว เพราะเป็นเครื่องมือสำคัญในการส่งสัญญาณว่าผู้มีอำนาจทางการเมืองและธุรกิจไม่ได้อยู่เหนือกฎหมาย อย่างไรก็ตาม เธอยังย้ำว่าการสนับสนุนมาตรการนี้ไม่ได้หมายความว่าแอมเนสตี้เห็นด้วยกับการกระทำอื่นๆ ของรัฐบาลสหรัฐอเมริกา ที่อาจละเมิดสิทธิมนุษยชน

โทษประหารชีวิตไม่ได้หยุดอาชญากรรม เมื่อหลายประเทศในอาเซียนเริ่มเปลี่ยนทิศทาง

ท่ามกลางสถานการณ์สิทธิมนุษยชนที่ยังน่ากังวล แอกเนสกลับมองเห็นความก้าวหน้าบางอย่างในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเฉพาะความพยายามลดการใช้และจำกัดฐานความผิดที่มีโทษประหารชีวิตในหลายประเทศ แม้ภูมิภาคนี้เคยเป็นหนึ่งในพื้นที่ที่สนับสนุนการลงโทษประหารชีวิตอย่างมาก แต่ตลอดกว่า 20 ปีที่ผ่านมา หลายประเทศเริ่มปรับเปลี่ยนนโยบายและกฎหมายไปในทิศทางที่ให้ความสำคัญกับการยุติโทษประหารชีวิตมากขึ้น

ความเปลี่ยนแปลงนี้สอดคล้องกับรายงานของแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล เรื่อง Changing Tides: Reform and Resistance on Death Penalty in ASEAN หรือ “กระแสการเปลี่ยนแปลง: การปฏิรูปและการต่อต้านโทษประหารชีวิตในอาเซียน” ที่เผยแพร่ก่อนวันยุติโทษประหารชีวิตสากล 10 ตุลาคม โดยพบว่าหลายประเทศในอาเซียนกำลังเดินหน้าไปสู่การลดการใช้โทษประหารชีวิต ขณะที่กัมพูชา ฟิลิปปินส์ และติมอร์-เลสเต ได้ยกเลิกโทษประหารชีวิตตามกฎหมายอย่างสมบูรณ์แล้ว

แอกเนสอธิบายว่า อินโดนีเซียเข้าสู่ปีที่ 10 ของการงดเว้นการประหารชีวิตในปี 2569 ขณะที่มาเลเซียและไทยมีแนวโน้มจะครบ 10 ปีของการงดเว้นการประหารชีวิตในปี 2570 และ 2571 ตามลำดับ นอกจากนี้ ยังมีความก้าวหน้าด้านกฎหมาย เช่น มาเลเซียที่ปฏิรูปการใช้โทษประหารชีวิตจนจำนวนผู้ต้องโทษประหารชีวิตลดลงอย่างมาก และอินโดนีเซียที่กำหนดให้โทษประหารชีวิตเป็นบทลงโทษทางเลือกสุดท้ายตามประมวลกฎหมายอาญาฉบับใหม่ ส่วนประเทศไทยก็มีการจำกัดการใช้โทษประหารชีวิตสำหรับความผิดเกี่ยวกับยาเสพติดบางประเภท

อย่างไรก็ตาม ความก้าวหน้าเหล่านี้ยิ่งทำให้สิงคโปร์กลายเป็นประเทศที่แอกเนสแสดงความกังวลเป็นพิเศษ เนื่องจากยังคงเดินหน้าประหารชีวิตผู้กระทำผิด โดยเฉพาะในคดียาเสพติด ขณะที่เมียนมาและเวียดนามก็ยังเป็นประเทศที่มีการใช้โทษประหารชีวิตเช่นกัน

“สิงคโปร์เป็นหนึ่งในประเทศที่ร่ำรวยที่สุดในโลก และเป็นหนึ่งในประเทศที่ร่ำรวยที่สุดในภูมิภาค สิงคโปร์มีทรัพยากรและควรมีวิสัยทัศน์ที่จะมองหาบทลงโทษอื่นแทนโทษประหารชีวิต” แอกเนสกล่าว พร้อมตั้งคำถามถึงเหตุผลที่ประเทศซึ่งมีความพร้อมทางเศรษฐกิจยังคงเลือกใช้การประหารชีวิตเป็นเครื่องมือในการลงโทษ สำหรับเธอแล้วนั้นไม่ได้อยู่แค่ความรุนแรงของบทลงโทษ แต่อยู่ที่ว่าโทษประหารชีวิตสามารถป้องกันอาชญากรรมได้จริงหรือไม่ โดยยืนยันว่าไม่มีหลักฐานที่แสดงว่าโทษประหารชีวิตช่วยยับยั้งการค้ายาเสพติดหรืออาชญากรรมได้อย่างมีประสิทธิภาพมากกว่าบทลงโทษอื่น

“เรารู้ว่าโทษประหารชีวิตไม่ได้หยุดการค้ายาเสพติด และไม่ได้หยุดอาชญากรรมประเภทอื่นด้วย มันเป็นเพียงรูปแบบการลงโทษที่ขับเคลื่อนด้วยความต้องการแก้แค้น”

เธอมองว่าการยุติโทษประหารชีวิตเป็นเรื่องที่ประเทศต่างๆ ควรให้ความสำคัญมากขึ้น โดยเฉพาะเมื่อหลายประเทศในภูมิภาคเริ่มแสดงให้เห็นแล้วว่า การลดการใช้โทษประหารชีวิตและการปฏิรูปกฎหมายสามารถเกิดขึ้นได้จริง ความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้จึงเป็นทั้งสัญญาณของความก้าวหน้าและคำถามต่อประเทศที่ยังคงเลือกใช้โทษประหารชีวิตว่า ถึงเวลาแล้วหรือยังที่จะมองหาทางเลือกอื่นในการสร้างความยุติธรรม

เมื่อ AI เข้ามาอยู่ในชีวิต ใครกำลังควบคุมข้อมูลของเรา

เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์หรือ AI เป็นอีกหนึ่งประเด็นที่แอกเนสมองว่าจะมีความสำคัญต่อการทำงานด้านสิทธิมนุษยชนมากขึ้น เธอไม่ได้มองว่าเทคโนโลยีเป็นสิ่งเลวร้ายโดยตัวมันเอง แต่กังวลกับรูปแบบธุรกิจและการนำเทคโนโลยีไปใช้ในปัจจุบัน โดยเฉพาะการเก็บข้อมูลส่วนบุคคลจำนวนมหาศาลโดยไม่ได้รับความยินยอมอย่างแท้จริง การใช้อัลกอริทึมกำหนดว่าผู้คนจะเห็นข้อมูลอะไร และการเผยแพร่เนื้อหาที่สร้างความเกลียดชังหรือการเลือกปฏิบัติ 

นอกจากนี้ รัฐบาลหลายประเทศยังใช้เทคโนโลยีจดจำใบหน้าและเครื่องมือสอดแนมเพื่อติดตามประชาชน รวมถึงนักปกป้องสิทธิมนุษยชน แอกเนสกล่าวถึงความกังวลเกี่ยวกับสปายแวร์ที่สามารถเจาะเข้าไปในอุปกรณ์ของผู้ใช้ได้โดยไม่จำเป็นต้องกดลิงก์หรือดาวน์โหลดไฟล์ด้วยตัวเอง เธอจึงสนับสนุนให้มีมาตรการระงับการพัฒนา การส่งออก และการนำเข้าเครื่องมือสอดแนมที่เป็นอันตราย รวมถึงเรียกร้องให้มีการกำกับดูแล AI อย่างจริงจัง สำหรับเธอ การกำกับดูแลเทคโนโลยีไม่ควรถูกกำหนดโดยบริษัทเทคโนโลยีเพียงฝ่ายเดียว เพราะผลกระทบจาก AI ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะประเทศที่เป็นเจ้าของบริษัทเหล่านั้น

“กฎเกณฑ์ต้องเป็นกฎเกณฑ์ระดับระหว่างประเทศ และต้องเปิดให้ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องหลายฝ่ายเข้ามามีส่วนร่วม”

เธอเสนอว่ากลไกกำกับดูแลควรมีองค์การสหประชาชาติหรือสถาบันระหว่างประเทศเป็นแกนกลาง และต้องมีกระบวนการตรวจสอบที่เป็นอิสระ แม้จะยอมรับว่าความไม่ไว้วางใจระหว่างประเทศมหาอำนาจทำให้ความร่วมมือเกิดขึ้นได้ยาก แต่เธอมองว่าประชาชนจำเป็นต้องมีส่วนร่วมในการเรียกร้องให้รัฐบาลกำกับดูแลเทคโนโลยีเหล่านี้ เพราะผู้ที่ได้รับผลกระทบจาก AI ก็คือผู้คนทั่วโลก

เมื่อคนทั่วโลกเห็นความอยุติธรรม แต่รัฐบาลยังไม่เปลี่ยนนโยบาย

สถานการณ์ในฉนวนกาซาก็เป็นอีกตัวอย่างที่แอกเนสชี้ให้เห็นช่องว่างระหว่างความตระหนักรู้ของประชาชนกับการตัดสินใจของรัฐบาล เธออธิบายว่าแอมเนสตี้ทำงานสืบสวนและเผยแพร่รายงานเกี่ยวกับการละเมิดสิทธิมนุษยชนของอิสราเอลมาอย่างต่อเนื่อง รวมถึงรายงานเมื่อเดือนธันวาคม 2024 ที่สรุปว่าอิสราเอลกำลังกระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ต่อชาวปาเลสไตน์ในฉนวนกาซา แอกเนสมองว่าการทำงานของแอมเนสตี้และองค์กรอื่นๆ มีส่วนช่วยเปลี่ยนความเข้าใจของผู้คนทั่วโลกต่อสถานการณ์ในปาเลสไตน์ แต่ปัญหาคือความเปลี่ยนแปลงทางความคิดยังไม่ส่งผลให้รัฐบาลต่างๆ เปลี่ยนนโยบายอย่างเพียงพอ เธอชี้ว่าหลายประเทศยังมีความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจ การเมือง และการทหารกับอิสราเอล แม้จะแสดงความกังวลต่อสถานการณ์สิทธิมนุษยชนก็ตาม

แอมเนสตี้จึงให้ความสำคัญกับการตรวจสอบบทบาทของภาคธุรกิจ ความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจ และการส่งออกอาวุธที่อาจเกี่ยวข้องกับการละเมิดกฎหมายระหว่างประเทศ สำหรับแอกเนส การสร้างความตระหนักรู้ของสังคมเป็นความก้าวหน้าที่สำคัญ แต่ยังต้องผลักดันต่อไปจนกว่ารัฐบาลต่างๆ จะลงมือทำให้สอดคล้องกับสิ่งที่ตัวเองพูด

ในวันที่โลกเปลี่ยนไป คนธรรมดายังมีพลังอะไรเหลืออยู่

จะเห็นว่าตลอดการพูดคุยกัน  แอกเนสพูดถึงปัญหาหลายเรื่องที่ดูใหญ่เกินกว่าที่มนุษย์คนหนึ่งจะเปลี่ยนแปลงได้ ตั้งแต่สงคราม อำนาจของประเทศมหาอำนาจ การลดความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม ไปจนถึงเทคโนโลยีที่เข้ามามีอิทธิพลต่อชีวิตของผู้คน แต่สิ่งหนึ่งที่ปรากฏอยู่ในคำตอบของเธอเสมอคือความเชื่อว่าผู้คนยังสามารถมีส่วนร่วมสร้างความเปลี่ยนแปลงได้ ถึงแม้ว่าแอมเนสตี้และองค์กรสิทธิมนุษยชนจะต้องปรับวิธีทำงาน แต่เธอยังมองเห็นความหวังจากสมาชิก ผู้บริจาค นักกิจกรรม และประชาชนที่ไม่ยอมรับความอยุติธรรม 

โดยความหวังนั้นอาจเริ่มจากการเรียกร้องให้รัฐบาลปฏิบัติตามกฎหมายระหว่างประเทศ การร่วมรณรงค์เพื่อปล่อยตัวผู้ถูกคุมขัง หรือการสนับสนุนองค์กรที่ทำงานปกป้องสิทธิของผู้อื่น และสำหรับประเทศไทย แอกเนสได้ฝากคำถามสำคัญไว้ผ่านข้อเสนอหลายเรื่อง ตั้งแต่การปกป้องเสรีภาพในการแสดงออก การไม่ส่งผู้คนกลับไปเผชิญการทรมาน ไปจนถึงการเปิดโอกาสให้ผู้หนีภัยมีสิทธิทำงานและใช้ชีวิตอย่างมีศักดิ์ศรี ในวันที่บางประเทศกำลังลดความสำคัญของกฎหมายระหว่างประเทศ เธอกลับมองว่าประเทศอื่นๆ ยิ่งจำเป็นต้องแสดงให้เห็นว่ากติกาเหล่านี้ยังมีความหมาย เพราะหากปล่อยให้ผู้มีอำนาจเป็นคนกำหนดทุกอย่างโดยไม่มีใครตั้งคำถาม คนที่ต้องรับผลกระทบมากที่สุดก็คือประชาชนที่มีอำนาจต่อรองน้อยที่สุด และนี่อาจเป็นเหตุผลว่าทำไมแอกเนสจึงยืนยันว่า โลกยังต้องการทั้งองค์กรสิทธิมนุษยชน ภาคประชาสังคม และคนธรรมดาที่พร้อมจะลุกขึ้นส่งเสียง แม้ในวันที่การส่งเสียงนั้นจะยากขึ้นก็ตาม