คำพิพากษาครั้งประวัติศาสตร์ของศาลสหประชาชาติที่ชี้ว่าเมียนมากระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวโรฮิงญา นับเป็นชัยชนะด้านความยุติธรรมที่หาได้ยากสำหรับผู้รอดชีวิต

จากกรณีที่ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ (ICJ) ซึ่งเป็นองค์กรตุลาการหลักของสหประชาชาติ มีคำพิพากษาว่าทางการเมียนมากระทำความผิดฐานฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ระหว่างปฏิบัติการกวาดล้างชาวโรฮิงญาในปี 2560 

แอกเนส คาลามาร์ด เลขาธิการแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล กล่าวว่า การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ นี่คือข้อวินิจฉัยอันชัดแจ้งของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ หลังจากหลายปีแห่งการปฏิเสธความจริง การลอยนวลพ้นผิด และการปิดกั้นความจริง คำพิพากษาครั้งนี้ถือเป็นการรับรองอย่างเป็นทางการและมีน้ำหนักทางกฎหมายครั้งประวัติศาสตร์ต่อการกระทำอันโหดร้ายที่เกิดขึ้นกับชาวโรฮิงญา และเป็นช่วงเวลาแห่งความยุติธรรมที่หาได้ยากสำหรับผู้รอดชีวิต ผู้เสียหาย และครอบครัวของพวกเขา

“ตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา รัฐบาลและกองทัพเมียนมาปฏิเสธที่จะให้สัญชาติแก่ชาวโรฮิงญา และทำให้พวกเขาต้องอยู่ภายใต้ระบบแบ่งแยก กีดกัน เลือกปฏิบัติ และประหัตประหารที่ฝังรากอยู่ในสถาบันต่างๆ ซึ่งเข้าข่ายอาชญากรรมต่อมนุษยชาติฐานการแบ่งแยกและกดขี่ทางเชื้อชาติ (Apartheid) ทางการเมียนมากักชาวโรฮิงญาไว้ในค่ายผู้ลี้ภัย เผาทำลายบ้านเรือนและหมู่บ้าน ตลอดจนสังหารโดยมิชอบด้วยกฎหมายและใช้ความรุนแรงทางเพศอย่างกว้างขวาง รวมถึงระหว่างปฏิบัติการทางทหารอันโหดร้ายในปี 2560

“คำพิพากษาถึงที่สุดของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศครั้งนี้ต้องเป็นสัญญาณเตือนให้ประชาคมระหว่างประเทศตื่นตัว ในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อสำคัญของประวัติศาสตร์เมียนมา ข้อค้นพบของคณะผู้สอบสวนอิสระและศาลระหว่างประเทศจะถูกเพิกเฉยไม่ได้ คำพิพากษาครั้งนี้เกิดขึ้นได้เพราะรัฐบาลแกมเบียริเริ่มกระบวนการแสวงหาความยุติธรรม และเป็นตัวอย่างว่าทุกรัฐสามารถและควรดำเนินการอย่างไรเมื่อเผชิญอาชญากรรมที่สั่นสะเทือนมโนธรรมของมนุษยชาติ

“การที่ศาลชี้ชัดว่าเจตนาในการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์สามารถดำรงอยู่ควบคู่กับเป้าหมายอื่น รวมถึงเป้าหมายทางทหาร มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อคดีอื่นที่อยู่ระหว่างการพิจารณาของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ เช่น คดีที่แอฟริกาใต้ยื่นฟ้องอิสราเอลในข้อกล่าวหาว่ากระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวปาเลสไตน์ในฉนวนกาซา

“พลเอกอาวุโส มิน อ่อง หล่าย อดีตผู้บัญชาการทหารสูงสุด ผู้กำกับดูแลปฏิบัติการที่มีการกระทำอันเข้าข่ายอาชญากรรมต่อมนุษยชาติและอาชญากรรมอื่นตามกฎหมายระหว่างประเทศต่อชาวโรฮิงญา บัดนี้ดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีเมียนมาหลังการเลือกตั้งที่ถูกจัดฉากขึ้น รัฐบาลประเทศต่างๆ ไม่ควรให้การต้อนรับเขาในเวทีระหว่างประเทศ โดยเฉพาะในขณะที่การละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างร้ายแรงยังดำเนินต่อไปโดยปราศจากการตรวจสอบในเมียนมา แต่ควรยุติการส่งมอบอาวุธทุกประเภท อุปกรณ์ด้านความมั่นคงและการสอดแนม ตลอดจนความช่วยเหลือด้านการทหารและความมั่นคงให้เมียนมา คณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติควรกำหนดมาตรการห้ามส่งอาวุธให้เมียนมาอย่างครอบคลุมทั่วโลก และส่งสถานการณ์ทั้งหมดในเมียนมาให้ศาลอาญาระหว่างประเทศพิจารณา

“ทางการเมียนมาต้องปฏิบัติตามคำพิพากษาของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศโดยทันที รัฐอื่นทุกแห่ง รวมถึงประเทศสมาชิกอาเซียน ต้องดำเนินการเพื่อให้คำพิพากษานี้ได้รับการปฏิบัติตาม โดยทำหน้าที่ตามพันธกรณีของตนภายใต้อนุสัญญาว่าด้วยการป้องกันและลงโทษอาชญากรรมการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์และกฎหมายระหว่างประเทศทั่วไป รวมทั้งดำเนินการทุกวิถีทางภายในอำนาจของตนเพื่อป้องกันและลงโทษการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ การไม่ดำเนินการให้คำพิพากษานี้ได้รับการปฏิบัติตามมีแต่จะทำให้กองทัพเมียนมายิ่งกล้าท้าทายกฎหมายระหว่างประเทศ และทำให้วงจรการลอยนวลพ้นผิดดำเนินต่อไป

“คำพิพากษาครั้งนี้ต้องไม่ใช่จุดสิ้นสุดของการต่อสู้เพื่อความยุติธรรมของชาวโรฮิงญา ผู้รอดชีวิตและผู้เสียหายมีสิทธิได้รับการเยียวยาชดเชยอย่างครบถ้วนและมีประสิทธิผลสำหรับความเสียหายที่ได้รับ พวกเขายังจำเป็นต้องได้รับการสนับสนุนอย่างต่อเนื่องจากประชาคมระหว่างประเทศ ทั้งความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม โอกาสในการตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่สาม และการสนับสนุนทางการเมืองและการเงินอย่างเข้มแข็งต่อกลไกระหว่างประเทศที่มุ่งนำผู้กระทำผิดเข้าสู่กระบวนการยุติธรรม

“เราหวังว่าคำพิพากษาครั้งนี้จะเป็นจุดเริ่มต้นของกระบวนการนำผู้กระทำผิดเข้าสู่กระบวนการยุติธรรมในเมียนมาที่ล่าช้ามานาน อาชญากรรมทั้งหมดตามกฎหมายระหว่างประเทศ ทั้งในอดีตและปัจจุบัน รวมถึงอาชญากรรมสงคราม การแบ่งแยกและกดขี่ทางเชื้อชาติ (apartheid) และอาชญากรรมต่อมนุษยชาติรูปแบบอื่น ต้องได้รับการสอบสวนอย่างมีประสิทธิผล และต้องนำตัวผู้ต้องสงสัยว่ามีส่วนรับผิดชอบเข้าสู่กระบวนการยุติธรรม”

ข้อมูลพื้นฐาน

เมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ ณ กรุงเฮก มีคำพิพากษาว่าเมียนมากระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวโรฮิงญา อันเกี่ยวเนื่องกับปฏิบัติการทางทหารในรัฐยะไข่เมื่อปี 2560 คดีนี้เริ่มจากการที่แกมเบียยื่นฟ้องเมียนมาในปี 2562 โดยกล่าวหาว่าเมียนมาละเมิดพันธกรณีภายใต้อนุสัญญาว่าด้วยการป้องกันและลงโทษอาชญากรรมการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ค.ศ. 1948 (พ.ศ. 2491) ต่อมาในเดือนกรกฎาคม 2565 ศาลมีคำวินิจฉัยว่าตนมีเขตอำนาจพิจารณาคดี

คำพิพากษาครั้งนี้มีความสำคัญเป็นพิเศษ เพราะนับเป็นครั้งแรกที่ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศวินิจฉัยว่ารัฐต้องรับผิดจากการกระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ตามอนุสัญญาดังกล่าว ในคำพิพากษาปี 2550 ของคดีที่บอสเนียและเฮอร์เซโกวีนาฟ้องเซอร์เบียและมอนเตเนโกรในขณะนั้น ศาลวินิจฉัยว่าการสังหารหมู่ในซเรเบรนิตซาเมื่อปี 2538 เป็นการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ แต่ไม่ได้วินิจฉัยว่ารัฐเซอร์เบียต้องรับผิดจากการกระทำการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์นั้น ศาลกลับวินิจฉัยว่าเซอร์เบียละเมิดพันธกรณีภายใต้อนุสัญญา เพราะไม่ป้องกันการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ที่กระทำโดยกลุ่มติดอาวุธในพื้นที่ภายใต้การนำของพลเอกรัตโก มลาดิช และไม่ลงโทษผู้รับผิดชอบ เช่น ไม่ส่งตัวมลาดิชให้ศาลอาญาระหว่างประเทศสำหรับอดีตยูโกสลาเวีย (ICTY) ดำเนินคดี

ภายหลังกลุ่มติดอาวุธชาวโรฮิงญาโจมตีสถานีตำรวจจนมีผู้เสียชีวิตในเดือนสิงหาคม 2560 กองกำลังความมั่นคงเมียนมาได้ดำเนินปฏิบัติการกวาดล้างทางชาติพันธุ์อย่างโหดร้ายต่อชาวมุสลิมโรฮิงญาในรัฐยะไข่ โดยสังหารชาวโรฮิงญาหลายพันคนอย่างผิดกฎหมาย รวมถึงเด็กเล็ก ข่มขืนและใช้ความรุนแรงทางเพศรูปแบบอื่นต่อผู้หญิงและเด็กหญิงชาวโรฮิงญา ทรมานผู้ชายและเด็กชายชาวโรฮิงญาในสถานที่ควบคุมตัว และเผาทำลายหมู่บ้านชาวโรฮิงญาหลายร้อยแห่ง นับตั้งแต่ปี 2559 ความรุนแรงดังกล่าวทำให้ชาวโรฮิงญากว่า 800,000 คน ซึ่งคิดเป็นมากกว่าครึ่งหนึ่งของประชากรชาวโรฮิงญาในพื้นที่ตอนเหนือของรัฐยะไข่ก่อนเริ่มวิกฤต ต้องหลบหนีไปยังบังกลาเทศซึ่งเป็นประเทศเพื่อนบ้าน

ปัจจุบันมีผู้ลี้ภัยชาวโรฮิงญาอาศัยอยู่ในบังกลาเทศประมาณ 1.3 ล้านคน ขณะที่บ้านเรือนและหมู่บ้านเดิมจำนวนมากในรัฐยะไข่ถูกทำลายไปแล้ว ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา กองทัพอาระกัน ซึ่งเป็นกลุ่มติดอาวุธต่อต้านกองทัพเมียนมา ได้เข้าควบคุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของรัฐยะไข่ และถูกแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนลและองค์กรอื่น ๆ กล่าวหาว่ากระทำการละเมิดสิทธิมนุษยชนต่อชาวโรฮิงญา ส่งผลให้มีผู้คนจำนวนมากขึ้นต้องหลบหนีไปหาที่พักพิงในบังกลาเทศ

ความพยายามของประชาคมระหว่างประเทศในการนำผู้รับผิดชอบต่ออาชญากรรมที่กระทำต่อชาวโรฮิงญาเข้าสู่กระบวนการยุติธรรมมีมาก่อนคำพิพากษาของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ คณะค้นหาความจริงอิสระระหว่างประเทศแห่งสหประชาชาติว่าด้วยเมียนมาเรียกร้องให้มีการสอบสวนและดำเนินคดีกับพลเอกอาวุโส มิน อ่อง หล่าย และเจ้าหน้าที่ระดับสูงคนอื่น ๆ ในข้อหาอาชญากรรมสงคราม อาชญากรรมต่อมนุษยชาติ และการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ส่วนการสอบสวนของแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนลในปี 2561 ระบุว่าเจ้าหน้าที่ระดับสูง 13 คน รวมถึงมิน อ่อง หล่าย ควรถูกสอบสวนและดำเนินคดีในข้อหาอาชญากรรมต่อมนุษยชาติที่กระทำต่อชาวโรฮิงญา

คดีต่อศาลยุติธรรมระหว่างประเทศเกี่ยวข้องกับความรับผิดของรัฐเมียนมาตามกฎหมายระหว่างประเทศภายใต้อนุสัญญาฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ค.ศ. 1948 ซึ่งแตกต่างจากกระบวนการที่มุ่งพิสูจน์ความรับผิดทางอาญาของบุคคล ในปี 2567 อัยการของศาลอาญาระหว่างประเทศได้ยื่นคำร้องขอหมายจับมิน อ่อง หล่าย จากข้อกล่าวหาว่ามีส่วนรับผิดชอบต่ออาชญากรรมต่อมนุษยชาติฐานเนรเทศและประหัตประหารชาวโรฮิงญาที่เกิดขึ้นในเมียนมาและบังกลาเทศเมื่อปี 2560 จนถึงปัจจุบันยังไม่มีการเปิดเผยคำตัดสินเกี่ยวกับคำร้องดังกล่าวต่อสาธารณะ นอกจากนี้ ยังมีคดีหลายคดีที่ดำเนินการในประเทศต่าง ๆ ตามหลักเขตอำนาจศาลสากล โดยในคดีหนึ่งที่อาร์เจนตินา ศาลได้ออกหมายจับบุคคลหลายสิบคน รวมถึงมิน อ่อง หล่าย ในปี 2568 อย่างไรก็ตาม คำพิพากษาของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศครั้งนี้นับเป็นคำวินิจฉัยระหว่างประเทศครั้งแรกที่ชี้ว่าทางการเมียนมาต้องรับผิดชอบต่อการกระทำดังกล่าว

ปกป้องเสรีภาพการแสดงออก

สิทธิของบุคคลทุกคนที่จะมีเสรีภาพในการแสดงออก การแลกเปลี่ยนข้อมูลข่าวสาร และการแสดงความคิดเห็น เป็นสิทธิในระดับสากลที่ได้รับการรับรองตามกฎหมายระหว่างประเทศ

สนับสนุนความเท่าเทียม

เราทุกคนต้องได้รับการปกป้องจากการถูกเลือกปฏิบัติด้วยเหตุแห่งการแสดงออกตามอัตลักษณ์ทางเพศ รสนิยมทางเพศและเพศวิธี ภายใต้หลักการด้านสิทธิมนุษยชน